آینشتاین

کتاب «آینشتاین» اثر جرمی برنشتاین، زندگی نامه ای علمی و روایی درباره یکی از مهم ترین دانشمندان قرن بیستم است؛ اثری که نخستین بار در سال ۱۹۷۳ منتشر شد و نویسنده در آن می کوشد زندگی آلبرت آینشتاین را در پیوند با مهم ترین تحولات فیزیک و اندیشه علمی دوران او روایت کند. برنشتاین که خود فیزیکدان و استاد دانشگاه بود، کتاب را با این آگاهی نوشته است که توضیح علم برای متخصصان کار دشواری نیست، اما تبدیل مفاهیم علمی پیچیده به زبانی روشن و قابل فهم برای مخاطب عمومی کاری متفاوت و دشوار است. احمد بیرشک نیز در مقدمه ترجمه بر همین ویژگی برنشتاین تاکید می کند و او را دانشمندی می داند که از توانایی بیان ساده علم در بالاترین سطح برخوردار است.
برنشتاین در این کتاب صرفا به روایت زندگی شخصی آینشتاین نمی پردازد، بلکه می کوشد رابطه میان زندگی، شخصیت، اندیشه و دستاوردهای علمی او را نشان دهد. به همین دلیل، حوادث زندگی آینشتاین در کنار مهم ترین مسائل فیزیک مدرن قرار می گیرند و خواننده همزمان با یک زندگی نامه، با بخشی از تاریخ علم در قرن بیستم نیز روبه رو می شود. خود نویسنده تاکید می کند که هدف کتاب ارائه شرحی کامل از همه خدمات آینشتاین به علم نیست؛ بلکه می خواهد تا حد امکان احساس اهمیت این خدمات را منتقل کند، خواننده را با خود این دانشمند آشنا سازد و کنجکاوی او را برای شناخت عمیق تر آثار آینشتاین برانگیزد.
ساختار کتاب از همین رو با بسیاری از زندگی نامه های معمول تفاوت دارد. برنشتاین زندگی و کار آینشتاین را به ترتیب تاریخی تنظیم نکرده، بلکه کتاب را پیرامون سه موضوع اصلی فعالیت علمی او سازمان داده است: نظریه نسبیت خصوصی، نظریه نسبیت عمومی و ثقل، و نظریه کوانتوم. در میان مباحث این سه بخش، روایت زندگی آینشتاین نیز به صورت پیوسته دنبال می شود تا خواننده بتواند تحولات علمی او را در کنار تجربه های شخصی و تاریخی اش مشاهده کند. برنشتاین امیدوار است این روش باعث شود خواننده به تدریج با کارهای آینشتاین عمیق تر آشنا شود و از نتایج پژوهش های او تصویری روشن تر به دست آورد.
نویسنده کتاب، روایت خود را با یکی از رابطه های دوستانه کمتر معمول در زندگی آینشتاین آغاز می کند: دوستی او با آلبرت و الیزابت، پادشاه و ملکه بلژیک. این رابطه که از سال ۱۹۲۷ آغاز شد و تا پایان زندگی آینشتاین ادامه داشت، در کتاب بهانه ای برای ورود به یکی از تناقض های بزرگ زندگی او می شود؛ دانشمندی که صلح را عمیقا دوست داشت، اما تحولات علمی و سیاسی عصر او سرانجام او را در ماجرای آغاز عصر هسته ای درگیر کرد. برنشتاین در ادامه، از مسیر زندگی آینشتاین در اروپا، رویارویی او با حکومت نازی، مهاجرت به ایالات متحده و سال های اقامتش در پرینستن، تصویری از انسانی ارائه می کند که زندگی شخصی و علمی اش از بحران های بزرگ قرن بیستم جدا نبود.
در بخش هایی از کتاب، سال های اقامت آینشتاین در پرینستون نیز با جزئیات روایت می شود؛ دوره ای که او اگرچه از نظر رسمی در محیط علمی فعالیت می کرد، به تدریج از جامعه فیزیکدانان و مناسبات اجتماعی فاصله گرفت و بیش از پیش به زندگی و پژوهش مستقل خود روی آورد. برنشتاین در کنار شرح فعالیت های علمی او، از عادات شخصی، کتاب هایی که می خواند، علاقه اش به موسیقی، گاندی و نویسندگان روس، خانه و اتاق کارش و حتی رابطه پیچیده او با شهرت نیز سخن می گوید. این جزئیات به زندگی نامه کمک می کنند تا آینشتاین نه فقط به عنوان یک نابغه علمی، بلکه به عنوان انسانی با عادت ها، علاقه ها، روابط و تناقض های شخصی دیده شود.
جنگ و صلح نیز از موضوعات مهم کتاب است. آینشتاین که در بخش بزرگی از زندگی خود صلح طلب بود، با گسترش قدرت نازیسم و تهدید اروپا به این نتیجه رسید که در برابر هیتلر نمی توان صرفا به صلح طلبی منفعلانه اکتفا کرد. نامه ها و نوشته های او در این دوره نشان می دهند که چگونه نگرانی های سیاسی و انسانی به تدریج در کنار فعالیت علمی اش قرار گرفتند. سرانجام در سال ۱۹۳۹، نامه ای که آینشتاین در خطاب به فرانکلین روزولت امضا کرد و در آن درباره امکان ساخت سلاح بر پایه شکافت هسته ای هشدار داده شد، به یکی از نقاط عطف تاریخی در روایت زندگی او تبدیل شد؛ برنشتاین این رویداد را پیوندی شگفت میان تولد آینشتاین در اولم در سال ۱۸۷۹ و آغاز عصر هسته ای می داند.
در پس این روایت تاریخی، یکی از محورهای اصلی کتاب، فهم جایگاه آینشتاین در شکل گیری اندیشه مدرن است. برنشتاین معتقد است که ممکن است نسل های آینده نیمه نخست قرن بیستم را «عصر آینشتاین» بنامند؛ همان گونه که تاریخ نگاران نیمه دوم قرن هفدهم را عصر نیوتن می نامند. با این حال، از دید او، بخش بسیار کوچکی از جامعه توانسته است عمق واقعی تاثیر کار آینشتاین را درک کند، در حالی که بسیاری از جنبه های زندگی و جهان بینی انسان مدرن، مستقیم یا غیرمستقیم، از تحولات علمی او تاثیر پذیرفته اند.
«آینشتاین» از این منظر کتابی صرفا درباره یک فیزیکدان مشهور نیست؛ بلکه تلاشی است برای نزدیک کردن خواننده عمومی به یکی از بزرگ ترین دگرگونی های فکری تاریخ علم. برنشتاین می کوشد بدون آنکه پیچیدگی موضوع را کاملا کنار بگذارد، مسیر شکل گیری برخی از مهم ترین نظریه های فیزیک مدرن را روایت کند و در کنار آن، تصویری انسانی از دانشمندی ارائه دهد که زندگی اش با جنگ، صلح، مهاجرت، سیاست، هنر، دوستی، تنهایی و مسئله مسئولیت دانشمند در برابر جامعه گره خورده بود.
ترجمه فارسی کتاب را احمد بیرشک انجام داده است؛ مترجمی که خود از چهره های شناخته شده در زمینه علم و آموزش در ایران بود. نخستین چاپ فارسی «آینشتاین» در سال ۱۳۶۱ منتشر شد و چاپ سوم آن پس از ۲۶ سال از سوی انتشارات خوارزمی در ۲۳۶ صفحه منتشر شده است. این رویکرد در ترجمه احمد بیرشک نیز اهمیت ویژه ای می یابد؛ زیرا بیرشک در مقدمه کتاب بر ضرورت در دسترس قرار دادن علم برای مخاطب غیرمتخصص تاکید می کند. از این منظر، «آینشتاین» در ترجمه بیرشک تنها یک زندگی نامه از یک دانشمند بزرگ نیست، بلکه تلاشی برای نزدیک کردن تاریخ علم و مفاهیم بنیادین فیزیک مدرن به خواننده فارسی زبان است.