یاکوب ادوارد پولاک

زندگی‌نامه‌ی یاکوب ادوارد پولاک

یاکوب ادوارد پولاک، پزشک و ایران‌پژوه یهودی تبعۀ اتریش در ۱۲ نوامبر ۱۸۱۸ میلادی در بوهم (که امروزه بخشی از جمهوری چک است) متولد شد. او در دانشگاه وین پزشکی خواند و پس از ۳ سال کار به عنوان پزشک بیمارستان عمومی ـ سلطنتی وین، به جراحی و پژوهش در علوم طبیعی مشغول شد تا آنکه در ۱۲۶۶ق / ۱۸۵۰م، «میرزا تقی‌خان امیرکبیر»، صدراعظم نامی ایران، بر آن شد تا با تأسیس دارالفنون، ایرانیان را از دانش اروپاییان، از جمله پزشکی نوین بهره‌مند سازد. در این سال امیرکبیر به میرزا داوودخان (جان داود) ارمنی، مترجم اول دولت علیۀ ایران، دستور داد به وین برود و ۶ نفر معلم ماهر اتریشی یا پروسی و از آن جمله معلمی برای تدریس «حکمت و جراحی و تشریح» در مکتب‌خانۀ پادشاهی (که بعدها دارالفنون نامیده شد) به استخدام دولت ایران درآورد. پولاک و ۵ تن دیگر در ۲۷ محرم ۱۲۶۸ قمری (۲۴ نوامبر ۱۸۵۱میلادی)، تنها دو روز پس از برکناری امیرکبیر به تهران رسیدند. با گشایش دارالفنون و شعبۀ‌ طب آن، پولاک نخستین کسی بود که رسماً به تدریس پزشکی نوین در ایران پرداخت.

او در آغاز با کمک مترجم تدریس می‌کرد، اما بعد کوشید تا زبان فارسی را یاد بگیرد. موفقیت وی در این کار از یک سو و آشنایی برخی از شاگردان مدرسه با پزشکی کهن ایرانی موجب شد که او بتواند با همکاری شاگردان خود چند اثر در پزشکی به زبان فارسی از خود به یادگار بگذارد که در آن معادل‌های فارسی یا عربی اصطلاحات فرانسه نسبتاً دقیق انتخاب شده است. این آثار نخستین کتب درسی پزشکی دارالفنون بود و نگارش آن‌ها از جمله تعهدات پولاک در دارالفنون به شمار می‌آمد. او برای کار عملی دانشجویانش، بیمارستانی تأسیس کرد که در حدود سال ۱۲۷۱ قمری آغاز به کار نمود. پولاک درمانگاهی نیز برای مراجعۀ افراد عادی در محل دارالفنون تأسیس کرد که شاگردان زیر نظر او نسخه می‌نوشتند و داروهای لازم را «فوکتی» (داروساز دربار) می‌ساخت.

پولاک ۴ سال بعد از ورود به ایران، پزشک شخصی ناصرالدین شاه شد. او به مدت ۹ سال (۱۸۵۱- ۱۸۶۰) در ایران سکونت داشت و پس از ترک کشور ما، به وین بازگشت و تا پایان عمر به تدریس و تحقیق در زمینه پزشکی و فرهنگ­‌های شرقی پرداخت. او البته یک بار دیگر در سال ۱۸۸۲ هم به ایران آمد و در منطقه الوند به تحقیق و پژوهش مشغول شد. ادوارد پولاک در ۸ اکتبر ۱۸۹۱ در وین درگذشت.

درباره‌ی یاکوب ادوارد پولاک

یاکوب ادوارد پولاک (۱۸۱۸–۱۸۹۱) پزشک، شرق‌شناس و نویسنده اتریشی بود که در دوران ناصرالدین‌شاه قاجار به مدت ۹ سال در ایران زندگی کرد. او به عنوان اولین استاد پزشکی نوین در دارالفنون و پزشک دربار ناصرالدین‌شاه شناخته می‌شود و او را باید بنیان‌­گذار بسیاری از اقدامات و فعالیت‌های طب نوین در ایران دانست. از جمله، اولین جراحی ثبت شده در دسامبر۱۸۵۲ که در آن برای نخستین بار در ایران از اِتِر برای بی‌هوشی استفاده شد به زمان پولاک باز می‌­گردد. همچنین تشریح جسد یکی از معلمان اتریشی دارالفنون در ژانویۀ ۱۸۵۴ برای بررسی احتمال قتل وی، نخستین کالبد شکافی رسمی ‌جسد انسان و البته نخستین نمونه از بررسی­‌های معمول در پزشکی قانونی در تاریخ ایران به شمار می‌رود که مربوط به دوره اوست.

پولاک در دوران تدریسش در دارالفنون، کتاب­‌ها و مقالات زیادی نوشت که همین باعث شد نام او در تاریخ پزشکی ایرانیان باقی بماند و پولاک نسبت به دیگر طبیبان فرنگی‌­ای که در دوره قاجار در ایران بودند مشهورتر باشد. یکی از کتاب‌های پولاک درباره­‌ی «تشریح» بود که به کمک «میرزا محمدحسین افشار» یکی از شاگردان و مترجمش، به فارسی منتشر شد. منشا بسیاری از اصطلاحات و لغاتی که در تشریحِ فارسی امروز به کار می‌رود از آن کتاب سرچشمه می‌گیرد. او همچنین در آن سال‌­ها یک کتاب درباره­‌ی «جراحی اختصاصی چشم» و یک «راهنمای طب نظامی» برای معالجه­‌ی شایع‌ترین بیماری‌های سربازان ایرانی نوشته بود. ادوارد پولاک بعد از ترک ایران، ارتباطش با ایران را قطع نکرد و به پژوهش درباره ایران ادامه داد و حتی به آموزش زبان فارسی در اتریش روی آورد. سفرنامه‌­ی معروف او به ایران نیز که با عنوان «سفرنامه‌­ی پولاک» شناخته می‌­شود، بعد از ترک ایران، توسط او نوشته شد. این کتاب از جمله منابع ارزشمند برای مطالعات تاریخی و فرهنگی درباره ایران در قرن نوزدهم محسوب می‌شود.

جوایز یاکوب ادوارد پولاک

طبق جستجوهای انجام شده، پولاک به خاطر جایگاه نویسندگی­‌اش، جایزه‌­ای دریافت نکرد اما به واسطه‌­ی نقش پژوهشی و دیپلماتیک خود نشان­‌هایی از دولت ایران و اتریش گرفت. از جمله:

• سردوشی درجه‌­ی دوم از دولت قاجار
• سلسله‌نشان شیر و خورشید  (Sonnen- und Löwenorden)از ایران
• نشان فرانز یوزف (Franz-Joseph-Orden) از امپراتوری اتریش
• مدال طلای هنر و علم (Goldene Medaille für Kunst und Wissenschaft)