ابومنصور احمد بن علی اسدی طوسی

زندگینامه‌ی اسدی طوسی

ابومنصور احمد بن علی اسدی طوسی، شاعر و ادیب قرن پنجم است. مشهورترین اثر شعری وی گرشاسپ نامه است که در حدود نُه‌هزار بیت و در توصیف گرشاسپ، پهلوان اساطیری ایران، سروده‌است و در این منظومه نیز از لغات کهن دری استفاده کرده است که نشانگر تسلط وی به این موضوع است. اسدی طوسی جزو ادیبان نوآور و مبدع محسوب می‌شود؛ زیرا نخستین لغتنامه‌ی زبان فارسی را نوشته و بسیاری از صاحب‌نظران، او را مبدع فن مناظره در اشعار فارسی می‌دانند و حتی برخی مستشرقین معتقدند فن مناظره در ادبیات اروپایی نیز تحت‌تاثیر ترجمه‌ی اشعار اسدی طوسی است. همچنین کهن‌ترین نسخه‌ی دستنویس فارسی که تاکنون به دست آمده ‌(الابنیه عن حقائق الادویه) به خط اسدی طوسی است.همان‌گونه که از کنیه‌ی این ادیب برجسته مشخص است، او در طوس به دنیا آمده و به همین علت با دقایق و ظرایف زبان فارسی دری آشنا بوده. همین مسأله، سبب نگارش کتاب لغت فرس شده است. بنابر شواهد و قراین، احتمالاً وی با ابوالقاسم فردوسی آشنایی داشته. اسدی طوسی هم‌زمان با حمله‌ی سلجوقیان به خراسان در ۴۳۱ق و قحطی در خراسان از طوس به منطقه‌ی آذربایجان رفت و در دربار ابونصر جستان، امیر طارم، در کتاب الابنیه را برای یکی از بزرگان دربار او کتابت کرد. سپس از طارم به نخجوان رفت و در دربار فرمانروای نخجوان، ابودلف شیبانی، گرشاسب‌نامه‌ی خود را برای او سرود. پس از آن لغت فرس را نوشت. وی تا پایان عمر در آذربایجان زندگی می‌کند. آرامگاه اسدی در کوی سرخاب تبریز، که بعدها به مقبره‌الشعرا مشهور شد، قرار دارد.

درباره‌ی اسدی طوسی

در تذکره‌ی دولتشاه سمرقندی، حکایتی وجود دارد که مدعی می‌شود اسدی طوسی، استاد ابوالقاسم فردوسی بوده و سرودن بخشی از شاهنامه اثر اوست. البته در صحت و سقم این حکایت تردید وجود دارد. در حکایت کذا چنین آمده‌است: «هنگامی که فردوسی پس از فرار از غزنین به توس بازگشت و وفاتش در رسید، اسدی را نزد خویش فرا خواند و سرودن مابقی شاهنامه را به او سپرد. اسدی در یک شبانه روز چهارهزار بیت سرود و در آن هنگام فردوسی هنوز زنده بود و هنگامی که آن بیت‌ها را خواند، بر ذهن استاد خویش آفرین گفت.» اما جلال خالقی‌مطلق، شاهنامه‌پژوه معاصر و بسیاری از صاحب‌نظران، این حکایت را افسانه می‌دانند و معتقدند براساس این حکایت، اسدی طوسی باید حدود 150 سال عمر کرده باشد که بعید است. برخی از مورخان نیز معتقدند که استاد فردوسی، پدر اسدی طوسی، مؤلف لغت فرس بوده است و هم‌او پایه‌گذار فن مناظره در شعر است. یعنی در تاریخ ادبیات، دو اسدی طوسی وجود دارد: اسدی پدر که نام وی احمد بن منصور است و دیگری علی بن احمد. از دیگر سو، عده‌ای بر این باورند که اسدی طوسی، نام و اشعار تمام شاعران روزگار خود را در کتاب لغت فرس، درج و ثبت کرده است؛ بنابراین اگر پدرش شاعر بود حتماً در اثر خود از او یاد می‌کرد و اشعار وی را ثبت می‌کرد تا هم نام پدرش در تاریخ ماندگار شود و هم دِین خود را نسبت به او ادا کند. حال کدام یک از این گفته‌ها صحت دارد، الله اعلم.نکته‌ی آخر اینکه، با مطالعه‌ی آثار اسدی طوسی متوجه می‌شویم که وی علاوه‌بر شاعری و نویسندگی در علوم فلسفه، تاریخ، جغرافیا،‌ نجوم و دینی و… نیز اطلاعات زیادی داشته و طبق رسم زمانه‌ی خود، سزاوار لقب حکیم بوده است. این مدعا در کتاب لغت فرس به‌وضوح دیده می‌شود؛ زیرا نویسنده در توضیح لغات مختلف، اطلاعات وسیعی درباره‌ی رشته‌های گوناگون دارد که نشانگر دانش و مطالعات وسیع اوست.