لغت فرس
ابومنصور احمد بن علی اسدی طوسی
نام مترجم فتحالله مجتبایی و علیاشرف صادقیدرباره کتاب
«لغت فرس» اسدی طوسی، قدیمیترین لغتنامهی زبان فارسی و سرمشق لغتنامهنویسان پس از خود است. کلمهی فرس با واژهی فارسی همریشه و هممعنی است. اسدی طوسی این کتاب را در قرن پنجم برای شاعرانی که با لغات فارسی دری آشنایی ندارند نوشته است و برای هر واژه، یک یا دو بیت ذکر کرده است. این لغتنامه، براساس حروف آخر کلمات تنظیم شده است که عدهای معتقدند دلیل این امر، تسهیل کار شاعران برای انتخاب قافیه بوده است. تعداد واژههای لغتنامهی فرس، به صورت دقیق مشخص نیست؛ زیرا در نسخههای مختلف آن اختلاف وجود دارد و گویا مصححین، لغات جدیدی را به آن اضافه میکردهاند. برای مثال، در مقدمهی نسخهی نشر خوارزمی، مصحح صراحتاً میگوید که واژگانی را به اصل لغتنامه افزوده و اگر برای لغتی، شاهد شعری نیافته جلوی آن را خالی گذاشته تا مصححان پس از او، شعر مناسب را مقابل آن واژه درج کنند. در این اثر، واژگان بسیار کهن و شواهد شعری قدیمی و ارزشمندی یافت میشود. گفته میشود چون اسدی طوسی نام کتاب خود را لغتنامه فرس گذاشته بود دهخدا به پیروی از او، نام لغتنامه را برای اثرش برگزید.
بریده خواندنی
سپاس آن خدای را که آفرینندهی جهانست و دانندهی آشکار و نهانست و پرورانندهی بندگانست و روزیدهندهی خلق از انس و جن و وحوش و پرندگانست و دارندهی زمین و آسمانست و فرمانده بر فریشتگان و پیغمبرانست و آرندهی آفتاب و ماه و ستارگانست و بی زن و بی فرزند و جای و مکانست و بیخواب و خورش و مرگست و غیبدانست و درود و صلوات بر محمد مصطفی صلعم که خاتم پیغمبرانست و روز قیامت شفیع امّتانست و درود بر همه اصحاب و خاندانش باد رضى الله عنهم اجمعین… امّتان تا جاودانست. خدای تعالی که قادر و قاهر و یگانه است من بنده ضعیف را توفیق داد که لغت دری را که حکیم امام استاد من ابو منصور على بن احمد الاسدى الطوسی رحمه الله باجزاء پراکنده بود و بهیچ کس تمام نداد من آنرا بروزگار جمع آوردم و نهادی و ترتیبی دگرگون فرا گرفتم و این لغتها را که از الفاظ دَریست و این الفاظ بهری، اسمست و بهری فعل بر ترتیب هر لفظی را که یاد کرده شد بیتی شعر باستشهاد فرونهادم.
از گفتار شاعرانی که الفاظ ایشان درست و پسندیده است نزدیک شناسندگانی که این لفظ دریست معنی کردم و اندر اول کتاب از افلاک و ستارگان درآمدم و از آن پس بطبایع و دیگر چیزها رفتم و حجت و برهان هر چیزی پیدا كردم و يكايك چنانکه ایزد تعالی توفیق داد تا این بیتهای استشهاد را ظاهر گردانیدم چون از افلاك و كواكب و ماه بپرداختم بحروف المعجم بابش بنهادم هم بر طریق استاد من رحمه الله تا جوینده را بوقت حاجت آسان باشد جستن و هر چه را استشهاد نبود در هر بابی مفرد نبشتم و جای شعرش رها کردم تا هر که را بدیوان شاعران مطالعه افتد آن بیت را که آن لغت درش بود بجایش برنبیسد، باشد که این کتاب برین صفت تمام شود ایزد تعالی توفیق دهاد بر تمامت این کتاب را بجای آوردن تا یادگاری بماند انشاء الله وحده. (مقدمهی کتاب لغت فرس که توسط یکی از شاگردان گمنام اسدی طوسی نوشته شده است.)
ابومنصور احمد بن علی اسدی طوسی
نویسندگان
زندگینامهی اسدی طوسی
ابومنصور احمد بن علی اسدی طوسی، شاعر و ادیب قرن پنجم است. مشهورترین اثر شعری وی گرشاسپ نامه است که در حدود نُههزار بیت و در توصیف گرشاسپ، پهلوان اساطیری ایران، سرودهاست و در این منظومه نیز از لغات کهن دری استفاده کرده است که نشانگر تسلط وی به این موضوع است. اسدی طوسی جزو ادیبان نوآور و مبدع محسوب میشود؛ زیرا نخستین لغتنامهی زبان فارسی را نوشته و بسیاری از صاحبنظران، او را مبدع فن مناظره در اشعار فارسی میدانند و حتی برخی مستشرقین معتقدند فن مناظره در ادبیات اروپایی نیز تحتتاثیر ترجمهی اشعار اسدی طوسی است. همچنین کهنترین نسخهی دستنویس فارسی که تاکنون به دست آمده (الابنیه عن حقائق الادویه) به خط اسدی طوسی است.همانگونه که از کنیهی این ادیب برجسته مشخص است، او در طوس به دنیا آمده و به همین علت با دقایق و ظرایف زبان فارسی دری آشنا بوده. همین مسأله، سبب نگارش کتاب لغت فرس شده است. بنابر شواهد و قراین، احتمالاً وی با ابوالقاسم فردوسی آشنایی داشته. اسدی طوسی همزمان با حملهی سلجوقیان به خراسان در ۴۳۱ق و قحطی در خراسان از طوس به منطقهی آذربایجان رفت و در دربار ابونصر جستان، امیر طارم، در کتاب الابنیه را برای یکی از بزرگان دربار او کتابت کرد. سپس از طارم به نخجوان رفت و در دربار فرمانروای نخجوان، ابودلف شیبانی، گرشاسبنامهی خود را برای او سرود. پس از آن لغت فرس را نوشت. وی تا پایان عمر در آذربایجان زندگی میکند. آرامگاه اسدی در کوی سرخاب تبریز، که بعدها به مقبرهالشعرا مشهور شد، قرار دارد.
دربارهی اسدی طوسی
در تذکرهی دولتشاه سمرقندی، حکایتی وجود دارد که مدعی میشود اسدی طوسی، استاد ابوالقاسم فردوسی بوده و سرودن بخشی از شاهنامه اثر اوست. البته در صحت و سقم این حکایت تردید وجود دارد. در حکایت کذا چنین آمدهاست: «هنگامی که فردوسی پس از فرار از غزنین به توس بازگشت و وفاتش در رسید، اسدی را نزد خویش فرا خواند و سرودن مابقی شاهنامه را به او سپرد. اسدی در یک شبانه روز چهارهزار بیت سرود و در آن هنگام فردوسی هنوز زنده بود و هنگامی که آن بیتها را خواند، بر ذهن استاد خویش آفرین گفت.» اما جلال خالقیمطلق، شاهنامهپژوه معاصر و بسیاری از صاحبنظران، این حکایت را افسانه میدانند و معتقدند براساس این حکایت، اسدی طوسی باید حدود 150 سال عمر کرده باشد که بعید است. برخی از مورخان نیز معتقدند که استاد فردوسی، پدر اسدی طوسی، مؤلف لغت فرس بوده است و هماو پایهگذار فن مناظره در شعر است. یعنی در تاریخ ادبیات، دو اسدی طوسی وجود دارد: اسدی پدر که نام وی احمد بن منصور است و دیگری علی بن احمد. از دیگر سو، عدهای بر این باورند که اسدی طوسی، نام و اشعار تمام شاعران روزگار خود را در کتاب لغت فرس، درج و ثبت کرده است؛ بنابراین اگر پدرش شاعر بود حتماً در اثر خود از او یاد میکرد و اشعار وی را ثبت میکرد تا هم نام پدرش در تاریخ ماندگار شود و هم دِین خود را نسبت به او ادا کند. حال کدام یک از این گفتهها صحت دارد، الله اعلم.نکتهی آخر اینکه، با مطالعهی آثار اسدی طوسی متوجه میشویم که وی علاوهبر شاعری و نویسندگی در علوم فلسفه، تاریخ، جغرافیا، نجوم و دینی و... نیز اطلاعات زیادی داشته و طبق رسم زمانهی خود، سزاوار لقب حکیم بوده است. این مدعا در کتاب لغت فرس بهوضوح دیده میشود؛ زیرا نویسنده در توضیح لغات مختلف، اطلاعات وسیعی دربارهی رشتههای گوناگون دارد که نشانگر دانش و مطالعات وسیع اوست.
فتحالله مجتبایی و علیاشرف صادقی
مترجمین
زندگینامه فتحالله مجتبایی
فتحالله مجتبایی در اوایل قرن چهاردهم شمسی در تهران متولد شد. خاندان وی از مستوفیان دورهی قاجار بودند. پدرش، میرزا حبیب الله مستوفی متخلص به حبیب و مشهور به حبیب علیشاه، از خطاطان مشهور روزگار خود بود.
فتحالله مجتبایی تحصیلات ابتدایی را در فراهان گذراند. سپس برای ادامهی تحصیل به دارالفنون رفت. در سال 1329در کنکور شرکت کرد و در رشتههای حقوق و ادبیات قبول شد. بعد از دریافت لیسانس ادبیات در دبیرستانهای اراک و تهران و دانشسرای عالی به تدریس زبانهای خارجی و ادبیات پرداخت. وی در سال 1338 برای مطالعهی روشهای جدید تألیف کتابهای درسی عازم امریکا شد و یک سال بعد به ایران بازگشت و به گروه مؤلفان کتابهای درسی پیوست.
مجتبایی در 1341 ش به عنوان وابستهی فرهنگی و مدیر خانههای فرهنگی ایران در لاهور به پاکستان رفت و تا 1344 در آنجا به خدمات فرهنگی و تحقیق در فرهنگ اسلامی ـ. ایرانی شبه قاره مشغول بود. وی در پائیز 1344 به دعوت دانشگاه هاروارد به آمریکا رفت و تا 1350 در آن دانشگاه به تحصیل در فرهنگ و تاریخ ادیان و زبانهای باستانی ایران و هند پرداخت. در سال 1353 به عنوان رایزن فرهنگی ایران در هند منصوب شد و تألیفاتی در زمینهی ادبیات و فرهنگ هندوان منتشر نمود. عضویت در شورای عالی علمی دایرهالمعارف بزرگ اسلامی و مدیرگروه ادیان و عرفان این مرکز نیز در کارنامهی پربار او به چشم میخورد.
درباره فتحالله مجتبایی
فتحالله مجتبایی بیش از دویست عنوان کتاب و مقاله تألیف نموده است که از آن میان میتوان به این موراد اشاره کرد: شهر زیبای افلاطون، کتاب شرح شکن زلف بر حواشی دیوان حافظ، گفتارهایی در تاریخ و فرهنگ، نحو هندی و نحو عربی، بنگاله در قند پارسی، تاریخ فلسفه در اسلام و...
از سال 1390 جایزهی دکتر فتحالله مجتبایی به برترین پایاننامهی دکتری در رشتههای زبان و ادبیات فارسی، ادیان و عرفان اهدا میشود و توسط انتشارات هرمس به چاپ میرسد.
کتاب زندگینامه و خدمات علمی فرهنگی دکتر فتحالله مجتبایی توسط انتشارات انجمن آثار مفاخر فرهنگی ایران منتشر شده. همچنین کتاب جشننامهی دکتر فتحالله مجتبایی توسط نشر هرمس انتشار یافته است.
زندگینامه علیاشرف صادقی
علی اشرف صادقی در سال ۱۳۲۰ در قم متولد شد و دیپلم ادبیاش را از مدرسهی حکیم نظامی قم دریافت کرد. سپس در رشتهی ادبیات فارسی دانشگاه تهران ادامه تحصیل داد. وی مقطع دکتری را در رشتهی زبانشناسی دانشگاه سوربن فرانسه گذراند. ایشان عضو شورای علمی دایره المعارف بزرگ اسلامی و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی هستند و از سوابقشان میتوان به این موارد اشاره کرد: بنیانگذار و سردبیر مجله زبانشناسی، مدیریت گروه فرهنگنویسی، مدیریت گروه دستور زبان فارسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و..
درباره علیاشرف صادقی
دکتر علی اشرف صادقی در زمینههای مختلف رشتهی زبانشناسی، متخصص و سرآمد و صاحبنظر هستند؛ ازجمله در این موضوعات: متنشناسی، فرهنگنویسی، گویششناسی، دستور، واجشناسی و آواشناسی تحوّلات تاریخی زبان فارسی، ریشهشناسی، زبان عربی، زبان فارسی میانه، زبانهای اروپایی به ویژه انگلیسی، فرانسه، آلمانی و روسی و...
دکتر صادقی بیش از ۱۵۰ کتاب و مقاله تألیف کرده است که از آن میان به چند مورد اشاره میکنیم: ترجمه کتاب زبانشناسی نوین، ترجمه کتاب زبانهای ایرانی، تصحیح کتاب خلاصه الاشعار و زبده الافکار، تألیف کتابهای فارسی قمی، مسائل تاریخی زبان فارسی، نگاهی به گویشنامههای ایرانی.
جوایز علیاشرف صادقی
- دکتر فتحالله مجتبایی در سال ۱۳۸۱ بهعنوان چهره ماندگار معرفی شد و انجمن آثارو مفاخر فرهنگی به پاس سالها خدمات علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در ۱۵ بهمن ۱۳۷۹ ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایرانزمین معرفی کرد.
- دکتر علیاشرف صادقی در سال ۱۳۸۰ به عنوان چهره ماندگار عرصه زبان و ادبیات فارسی معرفی شد.
