مرزبان نامه بزرگ (روضه العقول)
محمدبن غازی ملطیوی
نام مترجم سید فتح الله مجتبائیدرباره کتاب
«مرزبان نامه بزرگ (روضه العقول)» اثری از محمد بن غازی ملطیوی، ادیب، دبیر و وزیر دربار سلاجقه روم و یکی از نمونه های مهم نثر فارسی مصنوع در اواخر سده ششم هجری است. این کتاب در سال ۵۹۸ هجری در ملطیه و به نام سلطان رکن الدین سلیمان شاه بن قلج ارسلان به پایان رسیده و تحریر و بازپرداختی از کتاب کهن «مرزبان نامه» به شمار می رود؛ اثری که در ساختار داستانی خود به سنت آثاری چون «کلیله و دمنه» نزدیک است و حکایتهای پندآموز را در قالب داستانهای تو در تو روایت می کند.
روضة العقول از این جهت اهمیت ویژه دارد که تصویری روشن از وضعیت نثر فارسی در روزگار سلاجقه روم و رواج زبان و ادب فارسی در آسیای صغیر به دست می دهد. محمد بن غازی در بازپرداخت اثر، متن را با ویژگیهای ادبی زمان خود، از جمله سجع، موازنه، جناس، تشبیه و استعاره و نیز آیات، احادیث، امثال و اشعار فارسی و عربی آراسته است. همین ویژگی، در کنار مهارت نویسنده در زبان عربی و استفاده گسترده از واژگان و ترکیبات عربی، نثر کتاب را هم از نظر ادبی ارزشمند و هم از نظر خواندن و تصحیح، دشوار کرده است.
هسته اصلی کتاب مجموعه ای از حکایتهای اخلاقی و تعلیمی است که موضوعاتی مانند کشورداری، عدالت، خردورزی، رفتار با دوستان و دشمنان، تدبیر در امور سیاسی و اجتماعی و پیامدهای خودخواهی و نادرستی را بررسی می کنند. داستانهای حیوانات و شخصیتهای نمادین در این ساختار، وسیله ای برای طرح مسائل انسانی و اخلاقی هستند و کتاب را به یکی از نمونه های قابل توجه ادبیات تعلیمی و حکایت پرداز فارسی تبدیل کرده اند.
روضة العقول در مقایسه با «مرزبان نامه» سعدالدین وراوینی نیز اهمیت خاصی دارد؛ زیرا تحریر محمد بن غازی پیش از تحریر وراوینی شکل گرفته و صورت کامل تری از مرزبان نامه اصلی را حفظ کرده است. روضة العقول سیزده باب دارد و در مقایسه با تحریر سعدالدین وراوینی، که خود به تصریح مولف آن را تلخیص کرده، بخشهای بیشتری از داستانها و حکایتهای مرزبان نامه را در خود حفظ کرده است. از مقایسه این دو اثر می توان تفاوتهای مهمی را در شیوه بازپرداخت، انتخاب حکایتها و سبک نثر دو نویسنده مشاهده کرد.
متن حاضر حاصل تصحیح و مقابله فتح الله مجتبایی با دو نسخه خطی اصلی کتاب، نسخه لیدن و نسخه پاریس، است. مجتبایی در پیشگفتار خود توضیح میدهد که کار تصحیح را از سال ۱۳۷۸ و به درخواست علیرضا حیدری، مدیر انتشارات خوارزمی، آغاز کرده و پس از سالها وقفه و مقابله نسخه ها، سرانجام متن را برای چاپ نهایی آماده کرده است. در این تصحیح، اختلاف نسخه ها، اشعار و منقولات عربی و نیز واژه ها و ترکیبات دشوار متن با استفاده از منابع لغوی و ادبی بررسی شده اند.
اهمیت این چاپ تنها در عرضه دوباره یکی از متون دشوار و کمتر شناخته شده نثر فارسی نیست؛ بلکه مقدمه پژوهشی مفصل فتح الله مجتبایی نیز به بررسی پیشینه «مرزبان نامه»، هویت مرزبان بن رستم، جایگاه محمد بن غازی، زبان و سرچشمه احتمالی متن اصلی و رابطه آن با تحریر سعدالدین وراوینی می پردازد. از این رو «روضة العقول» در چاپ خوارزمی هم به عنوان یک متن ادبی و هم به عنوان متنی پژوهشی برای مطالعه تاریخ نثر فارسی، ادبیات تعلیمی و فرهنگ ایران و آسیای صغیر اهمیت دارد.
محمدبن غازی ملطیوی
نویسندگانزندگی نامه
محمد بن غازی ملطیوی از ادیبان، دبیران و رجال علمی و ادبی دوره سلجوقیان روم در اواخر سده ششم و اوایل سده هفتم هجری بود. او از مردم ملطیه به شمار می رفت و در دستگاه حکومت سلجوقیان روم فعالیت داشت. بنابر منابع تاریخی، محمد بن غازی ابتدا به عنوان دبیر در دستگاه حکومتی فعالیت می کرد و سپس به مقام وزارت رسید و در دوره حکومت ابوالفتح سلیمان شاه بن قلج ارسلان، از رجال مهم دربار بود.
مهم ترین اثر شناخته شده محمد بن غازی، روضه العقول یا مرزبان نامه بزرگ است. این کتاب در اواخر سده ششم هجری و در حدود سال 598 هجری قمری در ملطیه تدوین شد و به نام سلیمان شاه بن قلج ارسلان نگاشته شد. روضه العقول تحریر و بازپردازی گسترده ای از سنت مرزبان نامه است و از نظر ساختار داستانی و شیوه روایت، با این اثر کهن ارتباط مستقیم دارد. محمد بن غازی در این کتاب مجموعه ای از حکایت های اخلاقی، تعلیمی و سیاسی را در قالب داستان های تودرتو و گفتگو میان انسان ها و حیوانات روایت کرده است.
روزه العقول از نظر تاریخ زبان و ادب فارسی نیز اهمیت فراوان دارد. این اثر در محیط فرهنگی سلجوقیان روم و در آسیای صغیر پدید آمد و نمونه ای ارزشمند از حضور و گسترش زبان و نثر فارسی در این منطقه به شمار می رود. محمد بن غازی برای بازپردازی داستان ها از نثری آراسته و مصنوع استفاده کرده و متن را با سجع، موازنه، جناس، تشبیه، استعاره، آیات، احادیث، امثال و اشعار فارسی و عربی غنی ساخته است. همین ویژگی ها روضه العقول را به یکی از نمونه های مهم نثر فنی فارسی در دوره سلجوقیان روم تبدیل کرده است.
در ساختار کتاب، داستان ها تنها برای سرگرمی روایت نمی شوند، بلکه وسیله ای برای طرح موضوعاتی مانند اخلاق، کشورداری، عدالت، خردورزی، تدبیر، دوستی، دشمنی و شیوه رفتار با صاحبان قدرت هستند. استفاده از شخصیت های حیوانی و حکایت های تمثیلی نیز به نویسنده امکان داده است مسائل انسانی و سیاسی را در قالبی غیرمستقیم بیان کند.
از دیگر آثار منسوب به محمد بن غازی، کتابی با عنوان برید السعاده است که درباره آداب مملکت داری، تدبیر و مسائل اخلاقی نوشته شده است. وجود این اثر در کنار روضه العقول نشان می دهد که نوشته های محمد بن غازی تنها به داستان و ادبیات محدود نبوده و موضوعات مربوط به حکومت، اخلاق و شیوه اداره جامعه نیز در آثار او جایگاه مهمی داشته است.
اطلاعات دقیقی درباره تاریخ تولد و وفات محمد بن غازی در دست نیست و منابع معمولا از زندگی او تا سال های پس از 607 هجری قمری سخن می گویند. با این حال، جایگاه او در تاریخ نثر فارسی به دلیل نگارش روضه العقول و نقشی که این اثر در انتقال و گسترش سنت ادبی مرزبان نامه در آسیای صغیر داشته، اهمیت ویژه ای دارد.
درباره
محمد بن غازی ملطیوی از جمله نویسندگانی است که در دوره سلجوقیان روم، سنت نثر ادبی فارسی را در آسیای صغیر گسترش داد. روضه العقول از این نظر تنها یک مجموعه داستانی نیست، بلکه سندی ادبی برای شناخت وضعیت زبان فارسی و فرهنگ ادبی در آناتولی سده ششم هجری نیز به شمار می رود.
وی در بازپردازی حکایت های مرزبان نامه، متن را با شیوه نثر ادبی زمان خود گسترش داد و از امکانات مختلف زبان فارسی و عربی بهره گرفت. نثر او سرشار از آرایه های ادبی و استشهادهای شعری و دینی است و همین ویژگی، در کنار ارزش ادبی، روضه العقول را به متنی مهم برای مطالعه تحول نثر فارسی تبدیل کرده است.
اهمیت محمد بن غازی در تاریخ ادبیات فارسی بیش از هر چیز به روضه العقول مربوط می شود؛ اثری که در فاصله میان سنت های کهن حکایت پردازی و نثر فنی فارسی قرار می گیرد و تصویری از پیوند ادبی میان ایران و آسیای صغیر در دوره سلجوقیان روم ارائه می دهد.
سید فتح الله مجتبائی
مترجمینزندگی نامه
فتح الله مجتبایی، نویسنده، مترجم، مصحح و پژوهشگر ایرانی، در سال ۱۳۰۶ در تهران متولد شد. او از پژوهشگران برجسته حوزه تاریخ ادیان، فلسفه شرق، ادبیات فارسی و عرفان تطبیقی است و بخش مهمی از فعالیت علمی خود را به مطالعه و تصحیح متون کلاسیک فارسی اختصاص داده است. مجتبایی تحصیلات خود را در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران ادامه داد و بعدها برای تحصیل در حوزه ادیان و فلسفه های شرق به آمریکا رفت و در دانشگاه هاروارد به پژوهش پرداخت.
او پس از بازگشت به ایران، در دانشگاه تهران به تدریس پرداخت و در حوزه هایی مانند تاریخ ادیان، عرفان تطبیقی، روش شناسی و متون عرفانی فعالیت علمی داشت. مجتبایی همچنین با مراکز علمی و پژوهشی مختلف همکاری کرده و از اعضای پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی بوده است. آثار او در زمینه تالیف، ترجمه، تصحیح و پژوهش، دامنه گسترده ای از ادبیات فارسی، تاریخ ادیان و فرهنگ ایران و هند را در بر می گیرد.
در کارنامه علمی او تصحیح و پژوهش درباره متون کهن فارسی جایگاه ویژه ای دارد. از جمله آثار مهم او می توان به «لغت دری»، «طوطی نامه» با همکاری غلامعلی آریا، «رای و برهمن» و «روضه العقول» اشاره کرد. مجتبایی در تصحیح متون، علاوه بر مقابله نسخه های خطی، به بررسی زبان، واژگان، منابع و ساختار ادبی اثر توجه داشته و تلاش کرده است متن تصحیح شده تا حد امکان به صورت معتبر و قابل استفاده برای پژوهشگران عرضه شود.
درباره
فتح الله مجتبایی در تصحیح «مرزبان نامه بزرگ (روضه العقول)» نقش اصلی را بر عهده داشته است. این اثر در چاپ خوارزمی با تصحیح او و همکاری غلامعلی آریا و با همکاری فتانه کهوند منتشر شده است.
اهمیت کار مجتبایی در این تصحیح از آن جهت است که «روضه العقول» متنی دشوار از نثر فارسی سده ششم هجری است و دسترسی به متن دقیق آن برای مطالعه تاریخ نثر فارسی اهمیت زیادی دارد. او در پژوهش های خود درباره این اثر، به پیشینه مرزبان نامه، ارتباط آن با تحریرهای دیگر اثر و ویژگی های زبانی و ادبی متن توجه کرده است. همچنین پیش از انتشار تصحیح کامل، مجتبایی در سال ۱۳۶۲ باب نخست روضه العقول را بر اساس چاپ هنری ماسه همراه با مقدمه و توضیحات منتشر کرده بود.
تصحیح روضه العقول بخشی از مجموعه فعالیت های مجتبایی در زمینه احیای متون کلاسیک فارسی است. تلاش او در این زمینه باعث شده است اثری که به دلیل دشواری زبان و نثر مصنوع، برای بسیاری از خوانندگان امروز دسترس پذیر نیست، در قالب یک متن تصحیح شده و پژوهشی در اختیار علاقه مندان ادبیات فارسی و پژوهشگران تاریخ زبان و نثر فارسی قرار گیرد.
مجتبایی علاوه بر فعالیت های علمی، در سال ۱۳۸۱ به عنوان چهره برگزیده عرصه تاریخ ادیان معرفی شد و در شمار پژوهشگران شناخته شده حوزه علوم انسانی ایران قرار دارد. جایگاه او در پژوهش های ادبی و دینی، حاصل مجموعه ای از فعالیت های طولانی مدت در دانشگاه، ترجمه، تصحیح متون و پژوهش های تطبیقی است.
جوایز
- تقدیر از خدمات علمی و فرهنگی در انجمن آثار ملی ایران، ۱۳۷۹
- انتخاب به عنوان چهره ماندگار علمی و فرهنگی در حوزه تاریخ ادیان، ۱۳۸۱
- دریافت نشان درجه یک فرهنگ و هنر، ۱۳۸۲
- دریافت جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برای کتاب «نحو هندی و نحو عربی»، ۱۳۸۵
- دریافت جایزه بین المللی فارابی با عنوان «پیشکسوت علوم انسانی ایران»، ۱۳۸۷
- دریافت نشان درجه یک ادب فارسی، ۱۳۹۰
- بنیانگذاری مطالعات تطبیقی ادیان و عرفان در ایران، ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸
