فرهنگ ادبیات جهان
زهرا کیا (خانلری)
درباره کتاب
کتاب« فرهنگ ادبیات جهان» تألیف دکتر زهرا خانلری (اولین بانوی دکترای ادبیات فارسی ایران)، یکی از آثار مهم در زمینهی تاریخ ادبیات و نقد ادبی جهان است که به معرفی نویسندگان، آثار و جریانهای ادبی در نقاط مختلف جهان میپردازد و تلاش میکند تا خوانندگان را با تنوع فرهنگی و ادبیات جهانی آشنا کند.
در این کتاب، تعداد زیادی از شاعران و نویسندگان مطرح سراسر جهان به ترتیب حروف الفبا معرفی شدهاند؛ این معرفی، شامل مرور زندگینامه و معرفی آثار آنان است. خانلری در این کتاب سعی کرده در عین رعایت خلاصهنویسی، که از الزامات نوشتن فرهنگنامه است، اطلاعات کاملی را از هر شاعر یا نویسنده ارائه دهد اما طبیعتاً معرفی چهرههای مشهورتر، مفصلتر است و گاه به چند صفحه میرسد. همانطور که نویسنده در مقدمهی کتاب، ذکر کرده حجم غالب این اثر به معرفی شاعران و نویسندگان اروپایی و آمریکایی اختصاص دارد و تعداد انگشتشماری از ادیبان شرقی معرفی شدهاند. همچنین باید توجه داشت که این اثر در اواخر دههی پنجاه شمسی تألیف شده و بالتبع، معرفی شاعران و نویسندگانی که تا آن زمان مطرح بودهاند را در بر میگیرد. بنابراین به نظر میرسد نگارش جلدهای تکمیلی این اثر، ضروری است. کتاب فرهنگ ادبیات جهان، در حدود ۱۶۰۰ نوشته شده و نشاندهندهی مطالعات وسیع و اِشراف دکتر خانلری بر تاریخ ادبیات جهان و آثار ادبی است.
زهرا خانلری این کتاب را در شرایطی نوشت که در اثر فوت پسرش دچار افسردگی بود و بنابر قول اطرافیانش تا پایان عمر، جامهی سیاه از تن به در نکرد. باوجود سنگینبودن تألیف این اثر و نیاز به گروه مؤلفین، خانلری نوشتن این کتاب را یکتنه انجام داده است. این اثر توسط چهار چهرهی برجستهی ادبیات و ترجمه یعنی سیدرضا سیدحسینی، احمد بیرشک، محمود مصاحب وعلیرضا حیدری شده و حدود هجدهسال پس از تألیف و چند سال بعد از درگذشت زهرا خانلری توسط انتشارات خوارزمی منتشر شده است.
بریده خواندنی
آنتون چخوف در کریمه زاده شد. اجدادش از دهقانان بودند و پدرش دکانداری کم درآمد. چخوف کودکی را در دکان پدر و در محیطی ساده گذراند و هنگامی که خانواده در جستجوی کار بهتر به مسکو عزیمت کرد، او تنها در زادگاه خود ماند تا به تحصیلاتش ادامه دهد. پس از آن به دانشگاه مسکو رفت، در رشته پزشکی به تحصیل پرداخت و در ۱۸۸۴ آن را به پایان رساند. چخوف در ضمن تحصیل به انتشار قصه های طنزآمیز در مجلههای گوناگون دست زد که بسیار زود مورد توجه قرار گرفت. همین امر موجب شد که دست از پزشکی بردارد و یکباره به ادبیات و داستاننویسی بپردازد. اولین مجموعه قصه چخوف (قصههای گوناگون) شامل قصههای کوتاه توصیفی و جاندار است آمیخته با طنز و شوخ طبعی از زندگی طبقه کاسب و کارمندان اداری و خصوصیتهای اخلاقی و روحی آنان. این قصهها چنان پیروزی و شهرتی به دست آورد که بعضی از آنها نزد عامه مردم مورد تمثیل قرار گرفت اما چخوف پس از چندی از نوشتن قصههای کوتاه و خندهآور دست برداشت و توجه خود را به اعمال و حوادث و مسائل مادس زندگی مردم در آخر قرن نوزده معطوف داشت که غباری از غم بر آن دیده میشد و با لحنی انتقاد آمیز همراه بود.. چخوف در ۱۸۸۷ نمایشنامه ایوانوف را بر صحنه آورد که پس از چند شکست، سرانجام با پیروزی روبرو شد. از آن پس در زندگی چخوف حوادث برجسته ای روی نداد، جز سفری به ساخالین که نشانه هایی از آن در داستانهای کوتاهی مانند جزیره ساخالين دیده میشود. چخوف در قحطی ۱۸۹۲ که جنوب روسیه را ویران کرد در سازمان مددکاری بهداشتی شرکت کرد و پس از آن سالهای متمادی را در ملک کوچکی که در نزدیکی مسکو خریده بود گذراند و بیشتر آثار مشهور خود را در آنجا خلق کرده سپس بر اثر بیماری سل به جنوب روسیه رفت و در کریمه مستقر شد و در این منطقه غالباً با نویسندگانی چون ماکسیم گورکی و تولستوی ملاقات داشت.
کتاب« فرهنگ ادبیات جهان» تألیف دکتر زهرا خانلری (اولین بانوی دکترای ادبیات فارسی ایران)، یکی از آثار مهم در زمینهی تاریخ ادبیات و نقد ادبی جهان است که به معرفی نویسندگان، آثار و جریانهای ادبی در نقاط مختلف جهان میپردازد و تلاش میکند تا خوانندگان را با تنوع فرهنگی و ادبیات جهانی آشنا کند.
در این کتاب، تعداد زیادی از شاعران و نویسندگان مطرح سراسر جهان به ترتیب حروف الفبا معرفی شدهاند؛ این معرفی، شامل مرور زندگینامه و معرفی آثار آنان است. خانلری در این کتاب سعی کرده در عین رعایت خلاصهنویسی، که از الزامات نوشتن فرهنگنامه است، اطلاعات کاملی را از هر شاعر یا نویسنده ارائه دهد اما طبیعتاً معرفی چهرههای مشهورتر، مفصلتر است و گاه به چند صفحه میرسد. همانطور که نویسنده در مقدمهی کتاب، ذکر کرده حجم غالب این اثر به معرفی شاعران و نویسندگان اروپایی و آمریکایی اختصاص دارد و تعداد انگشتشماری از ادیبان شرقی معرفی شدهاند. همچنین باید توجه داشت که این اثر در اواخر دههی پنجاه شمسی تألیف شده و بالتبع، معرفی شاعران و نویسندگانی که تا آن زمان مطرح بودهاند را در بر میگیرد. بنابراین به نظر میرسد نگارش جلدهای تکمیلی این اثر، ضروری است. کتاب فرهنگ ادبیات جهان، در حدود ۱۶۰۰ نوشته شده و نشاندهندهی مطالعات وسیع و اِشراف دکتر خانلری بر تاریخ ادبیات جهان و آثار ادبی است.
زهرا خانلری این کتاب را در شرایطی نوشت که در اثر فوت پسرش دچار افسردگی بود و بنابر قول اطرافیانش تا پایان عمر، جامهی سیاه از تن به در نکرد. باوجود سنگینبودن تألیف این اثر و نیاز به گروه مؤلفین، خانلری نوشتن این کتاب را یکتنه انجام داده است. این اثر توسط چهار چهرهی برجستهی ادبیات و ترجمه یعنی سیدرضا سیدحسینی، احمد بیرشک، محمود مصاحب وعلیرضا حیدری شده و حدود هجدهسال پس از تألیف و چند سال بعد از درگذشت زهرا خانلری توسط انتشارات خوارزمی منتشر شده است.
" ["other_authors_review"]=> array(1) { [0]=> array(4) { ["img"]=> string(78) "https://kharazmipub.ir/wp-content/uploads/2025/04/علیرضا-حیدری.webp" ["name"]=> string(23) "علیرضا حیدری" ["about"]=> string(49) "مدیر اسبق انتشارات خوارزمی" ["review"]=> string(175) "این اثر ارزنده، سررشتهای از تحقیق و تألیف است که امیدواریم سرمشق علاقهمندان جوان قرار بگیرد. " } } ["readable_slice"]=> string(2916) "آنتون چخوف در کریمه زاده شد. اجدادش از دهقانان بودند و پدرش دکانداری کم درآمد. چخوف کودکی را در دکان پدر و در محیطی ساده گذراند و هنگامی که خانواده در جستجوی کار بهتر به مسکو عزیمت کرد، او تنها در زادگاه خود ماند تا به تحصیلاتش ادامه دهد. پس از آن به دانشگاه مسکو رفت، در رشته پزشکی به تحصیل پرداخت و در ۱۸۸۴ آن را به پایان رساند. چخوف در ضمن تحصیل به انتشار قصه های طنزآمیز در مجلههای گوناگون دست زد که بسیار زود مورد توجه قرار گرفت. همین امر موجب شد که دست از پزشکی بردارد و یکباره به ادبیات و داستاننویسی بپردازد. اولین مجموعه قصه چخوف (قصههای گوناگون) شامل قصههای کوتاه توصیفی و جاندار است آمیخته با طنز و شوخ طبعی از زندگی طبقه کاسب و کارمندان اداری و خصوصیتهای اخلاقی و روحی آنان. این قصهها چنان پیروزی و شهرتی به دست آورد که بعضی از آنها نزد عامه مردم مورد تمثیل قرار گرفت اما چخوف پس از چندی از نوشتن قصههای کوتاه و خندهآور دست برداشت و توجه خود را به اعمال و حوادث و مسائل مادس زندگی مردم در آخر قرن نوزده معطوف داشت که غباری از غم بر آن دیده میشد و با لحنی انتقاد آمیز همراه بود.. چخوف در ۱۸۸۷ نمایشنامه ایوانوف را بر صحنه آورد که پس از چند شکست، سرانجام با پیروزی روبرو شد. از آن پس در زندگی چخوف حوادث برجسته ای روی نداد، جز سفری به ساخالین که نشانه هایی از آن در داستانهای کوتاهی مانند جزیره ساخالين دیده میشود. چخوف در قحطی ۱۸۹۲ که جنوب روسیه را ویران کرد در سازمان مددکاری بهداشتی شرکت کرد و پس از آن سالهای متمادی را در ملک کوچکی که در نزدیکی مسکو خریده بود گذراند و بیشتر آثار مشهور خود را در آنجا خلق کرده سپس بر اثر بیماری سل به جنوب روسیه رفت و در کریمه مستقر شد و در این منطقه غالباً با نویسندگانی چون ماکسیم گورکی و تولستوی ملاقات داشت.
" ["book_sample_pdf"]=> string(92) "https://kharazmi-pub.ir/wp-content/uploads/2025/04/فرهنگ_ادبیات_جهان-7-11.pdf" ["audio_slices"]=> bool(false) ["author"]=> array(1) { [0]=> object(WP_Post)#5976 (24) { ["ID"]=> int(473) ["post_author"]=> string(1) "3" ["post_date"]=> string(19) "2025-04-16 14:20:46" ["post_date_gmt"]=> string(19) "2025-04-16 10:50:46" ["post_content"]=> string(10306) "
زندگینامهی زهرا کیا
زهرا کیا (خانلری) در سال ۱۲۹۱ شمسی در تهران به دنیا آمد. همه خانوادهی او از عالمان دین بودند؛ شیخ فضلالله نوری، پدربزرگ پدری اوست و علامه محدث نوری، پدربزرگ مادریاش. پدر زهرا کیا، میرزا هادی کیانوری، نیز از علمای برجستهی عصر خود بود. با اینکه زهرا در خانوادهای سنتی و مذهبی متولد شد اما در چارچوبهای سنتی نگنجید و برخلاف اغلب دختران آن روزگار، تحصیل را تا کسب مدارج عالیه ادامه داد. وی نخستین زن ایرانیست که مدرک دکتری زبان و ادبیات فارسی را دریافت کرد. محمدتقی بهار، استاد راهنمای او بود. زهرا کیا در دورهی دکتری با پرویز ناتل خانلری همکلاسی بود و به این واسطه با یکدیگر آشنا شدند و ازدواج کردند. پس از این پیوند، از او با نام خانوادگی «خانلری» یاد میشود. البته در برخی موارد به او کیاخانلری نیز گفته میشود. اگرچه ناتلخانلری از چهرههای برجستهی فرهنگی-ادبی ایران است اما زهرا کیا زیر سایهی نام او قرار نگرفت و فعالیتهای علمی-ادبی خود را با قوت ادامه داد. ثمرهی زندگی شخصی زهرا و پرویز ناتلخانلری دو فرزند به نامهای ترانه و آرمان بود که آرمان در کودکی براثر بیماری سرطان فوت و مادر را برای ابد، سیاهپوش کرد. به طور کلی خدمات علمی و فرهنگی زهرا خانلری را میشود به پنج دسته تقسیم کرد:
1. شناساندن فرهنگ و ادبیات ایران به تودهی مردم
زهرا کیا که به واسطهی سالها معلمی متوجه شده بود که نه کودکان و نه حتی دانشجویان از داستانهای غنی ادبیات فارسی اطلاع زیادی ندارند و فرصت خواندن آن را هم پیدا نخواهند کرد کتابهایی منتشر کرد که در آنها داستانهای منظوم فارسی را به نثر در آورده بود (کتابهای داستانهای دلانگیز فارسی و افسانه سیمرغ از این دستهاند)، همچنین او یک فرهنگ ادبیات فارسی در قالب لغتنامه نوشته و در آن بزرگان و رجال ادب ایران را معرفی کرده است.
2. تالیف کتابهای درسی
در دههی چهل، زهرا کیا به همراهی چند تن از همکارانش (معلمین) برای مطالعه و بررسی کتابهای درسی مدارس اروپا به انگلیس و فرانسه سفر کردند و پس از بازگشت کتابهای درسی را از دوران ابتدایی مطابق دانش روز نوشته و منتشر کردند. خانلری کتابهای دوره پنجم و ششم دبستان را شخصا نوشت.
3. همکاری با مجله سخن
یکی از ثمرات ازدواج زاهرا کیا با ناتل خانلری، همکاری این زوج فرهیخته برای انتشار مجلهی «سخن» بود. زهرا خانلری در مجلهی سخن، مقالاتی را با نام مستعار ژاله رهبر منتشر میکرد.
4. ترجمهی آثار نویسندگان غربی
زهرا کیا آثار زیادی را از ادبیات غرب و حتی شرق به فارسی ترجمه کرده است. برای مثال شبهای روشن داستایوفسکی، پاپ سبز، آقای رئیس جمهور، تورو تومبو و کتاب خانه و جهان رابیندرانات تاگور هندی.
5. فرهنگ ادبیات جهان
زهرا کیا حدود ده سال از عمرش را برای نوشتن این کتاب اختصاص داد. این کتاب با استفاده از دهها جلد فرهنگ از زبانهای فرانسه و انگلیسی گردآوری شده است.
زهرا خانلری معلمی را از ۱۷ سالگی در مدارس دخترانه شروع کرد و تا اواخر عمر در دانشگاه تهران به تدریس ادبیات فارسی مشغول بود. توران میرهادی، مادر ادبیات کودک ایران، یکی از دانشآموزان زهرا خانلری بود و میگفت علاقه به ادبیات را مدیون کلاسهای اوست. زهرا خانلری پس از ایران تیمورتاش، دومین زن رماننویس ایرانی محسوب میشود. با این وجود، وی داستاننویسی را رها کرده و بیشتر به پژوهش و ترجمه پرداخته و در این زمینهها آثار ارزشمندی را تألیف کرده است؛ برای نمونه، کتاب شبهای روشن داستایفسکی نخستینبار توسط زهرا خانلری باعنوان شبهای سپید ترجمه شده است. زهرا خانلری از نخستین بانوانیست که مسألهی حقوق زنان در ایران را مطرح کرد و در این زمینه نیز فعالیتهای فراوانی ازجمله سخنرانی، تشکیل انجمن بانوان و تألیفاتی را انجام داده است. بیهوده نیست که صادق هدایت، وی را «ژرژ ساند» میخواند. زهرا کیا خانلری شش ماه پس از درگذشت همسرش در اسفند ۱۳۶۹ درگذشت و در بهشت زهرا به خاک سپرده شد. گرچه برخی از آثار وی، ازجمله فرهنگ ادبیات جهان پس از درگذشت وی منتشر شد و نام و یادش را زنده نگه داشت.
درباره زهرا خانلری
زهرا خانلری، نوشتن را از سن ۱۷ سالگی در نشریات آغاز کرد. مطالعه فراوان و تجربه نوشتن در نشریه های روز باعث شد اولین داستانش را در سال ۱۳۱۲ به نام «پرویز و پروین» و دومین داستانش را دو سال بعد یعنی در سال ۱۳۱۵ به نام «رهبر دوشیزگان»، بنویسد. او عاشق فرهنگ و ادبیات ایران بود. سالهایی که به عنوان معلم و بعدتر بع عنوان استادیار و استاد به تدریس ادبیات پرداخته بود، این دید را به او داده بود که بیشتر دانش جویان و دانش آموزان از داستانهای معروف و منظوم دنیا بی خبرند و از طرفی فرصت خواندن آنها را هم ندارند. این موضوع سبب شد زهرا خانلری، این داستانها را خلاصه کرده و به نثر دربیاورد. این مجموعه داستان که نام «داستانهای دل انگیز ادبیات فارسی» را برایش انتخاب کرد، در سال ۱۳۳۷ منتشر و با استقبال خوبی مواجه شد، چندین چندبار تجدید چاپ شد و در نهایت توانست برنده جایزه یونسکو شود. او اولین کسی بود که میخل آنکل استوریاس و ادبیات آمریکلای لاتین را به مردم ایران معرفی کرد. او به تمام زنان ایرانی توصیه کرده است که :«زنهای ایرانی به هیچ وجه نباید فکر کنند که تحصیل دانش فقط آلت زینتی است بلکه باید آن را وسیلۀ درمان هزاران دردهای اجتماعی بدانند.»
جوایز و افتخارات زهرا خانلری
- زهرا خانلری، نخستین بانوی ایرانی است که مدرک دکتری ادبیات فارسی را دریافت کرد.
- زهرا خانلری، دومین رماننویس زن ایرانی است.
- زهرا خانلری از اولین زنان ایرانی است که به احقاق حقوق و احیای مشارکت اجتماعی زنان ایرانی پرداخت.
- در سال ۱۳۳۷ زهرا خانلری به خاطر کتاب «داستانهای دلانگیز فارسی» برندهی جایزهای از یونسکو در ایران شد.
{ برتولت} برشت در جنگ {جهانی اول}به عنوان پرستار در بیمارستانهای ارتش خدمت کرد و از مشاهدهی وضع تأثرانگیز و محیط خفقانآور بیمارستانهای صحرائی تجربهی تلخی بهدست آورد و هرگونه احساس میهن پرستانه را نادرست و دروغین خواند و روحی پرخاشگر یافت.
" ["location"]=> string(59) "کتاب فرهنگ ادبیات جهان، صفحه ۲۰۰" } [1]=> array(2) { ["text"]=> string(826) "{ویلیام سیدنی پورتر، مشهور به او هِنری} در ۱۸۹۶ به اتهام سرقت از بانکی که در آن کار میکرد به دادگاه احضار شد. ظاهراً از این اتهام تبرئه شد اما به سبب هراسی که یافته بود به آمریکای جنوبی گریخت و تا ۱۸۹۸ در آنجا ماند و همین که به علت بیماری همسر به میهن بازگشت به دادگاه احضار شد. این بار به پنج سال زندان محکوم گشت که به سبب رفتار پسندیدهاش به سه سال و نیم تقلیل یافت. او هنری در زندان داستانهای مختلفی با نامهای مستعار انتشار داد.
" ["location"]=> string(59) "کتاب فرهنگ ادبیات جهان، صفحه ۱۵۲" } [2]=> array(2) { ["text"]=> string(487) "{مارسل} پروست روز به روز به مادر بیشتر علاقه مییافت. چنانکه در دفتر خاطرات دختر جوانی، در جواب این پرسش «برای شما بزرگترین بدبختی کدام است؟» نوشته بود: «جدایی از مامان». عشق به مادر در آثار پروست همهجا به صورت مادری یا مادربزرگی جلوه کرده است.
" ["location"]=> string(59) "کتاب فرهنگ ادبیات جهان، صفحه ۲۹۱" } [3]=> array(2) { ["text"]=> string(573) "بالزاک، اونورهدو
کودکی را در شبانه روزی و دور از مادر گذراند و از این رو بسیار رنج برد. بعدها این دوره را در کتاب لوئی لامبر وصف کرده است…. در میان سالهای ۱۸۲۰ و ۱۸۲۵ تعدادی رمان مردمپسند به نامهای مستعار انتشار داد که هرگز حاضر نشد نام خود را بر آنها بگذارد.
" ["location"]=> string(59) "کتاب فرهنگ ادبیات جهان، صفحه ۱۸۳" } [4]=> array(2) { ["text"]=> string(1226) "کافکا، فرانتس
کافکا در پراگ زاده شد. پدرش بازرگانی یهودی و مادرش زنی متعصب بود. رفتار مستبدانه و جاهطلبانهی پدر چنان محیط رعبانگیزی در خانواده به وجود آورده بود که از کودکی سایهای از وحشت بر روح فرانتس انداخت و در سراسر زندگی هرگز از او دور نشد…. کافکا تحصیلات خود را در دبیرستان و دانشگاه آلمانی بپایان رساند و در ۱۹۰۱ به دریافت درجه دکتری در رشته حقوق نایل آمد و تحت تأثیر شدید محیط آموزش خود قرار گرفت و اگر چه از رشته حقوق به عنوان شغل بهرهای نبرد از اطلاعات حقوقی خود در آثارش سود جست. پس از پایان تحصیل کافکا در شرکت بیمه به کار پرداخت و شوق نویسندگی او را به مطالعهی آثار بزرگان ادب کشاند.









