استنطاق
پیتر وایس
نام مترجم فرامرز بهزاددرباره کتاب
کتاب «استنطاق» (Die Ermittlung) اثر پتر وایس، یکی از برجسته ترین نمونه های تئاتر مستند در قرن بیستم است که نخستین بار در سال ۱۹۶۵ توسط انتشارات زورکامپ در آلمان منتشر شد. این نمایشنامه بر پایه اسناد و صورت جلسات نخستین دادگاه آوشویتس فرانکفورت نوشته شده است؛ دادگاهی که از سال ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۵ به محاکمه شماری از مسئولان و کارکنان اردوگاه مرگ آوشویتس اختصاص داشت. وایس با استفاده از شهادت های بازماندگان، اظهارات متهمان و مدارک رسمی دادگاه، اثری خلق کرده است که مرز میان تاریخ، ادبیات و تئاتر را در هم می آمیزد و یکی از تاثیرگذارترین روایت های نمایشی از هولوکاست را پدید می آورد.
برخلاف ساختار متعارف نمایشنامه، «استنطاق» فاقد قهرمان، گره داستانی و کشمکش های رایج نمایشی است. پتر وایس آگاهانه از شخصیت پردازی کلاسیک و بازسازی صحنه های اردوگاه یا فضای دادگاه پرهیز می کند و تنها عصاره شهادت ها و اسناد را در قالب گفت و گوهایی فشرده و مستند بر صحنه می آورد. به باور او، ابعاد فاجعه آشویتس چنان عظیم است که بازنمایی مستقیم آن در قالب تئاتر امکان پذیر نیست و تنها از خلال شهادت قربانیان و زبان اسناد می توان به حقیقت آن نزدیک شد.
نمایشنامه در قالب یازده «سرود» یا «کانتو» تنظیم شده است؛ ساختاری که یاداور اوراتوریوهای مذهبی است، اما وایس این فرم را نه برای ستایش امر مقدس، بلکه برای بازگویی یکی از تاریک ترین فجایع تاریخ بشر به کار می گیرد. در این ساختار، نه تنها قربانیان و متهمان، بلکه تماشاگر نیز در برابر پرسش هایی درباره مسئولیت، اطاعت، سکوت، عدالت و حافظه تاریخی قرار می گیرد. از همین رو «استنطاق» تنها بازسازی یک دادگاه تاریخی نیست، بلکه تاملی عمیق درباره سازوکار شکل گیری شر، مسئولیت فردی و جمعی و امکان تکرار خشونت در جوامع انسانی است.
یکی از مهم ترین ویژگی های اثر، پایبندی نویسنده به اسناد تاریخی است. وايس متن نمايشنامه را بر اساس صورت جلسات دادگاه، گزارش های روزانه برنت ناومان در روزنامه Frankfurter Allgemeine Zeitung و پژوهش های گسترده درباره آوشويتس تدوين کرد و کوشید تا حد امکان از افزودن عناصر تخیلی یا تفسیرهای شخصی پرهیز کند. با حذف نام بیشتر شاهدان و تبدیل آنان به صداهایی جمعی، او تجربه فردی را به حافظه مشترک انسان معاصر پیوند می زند و روایت قربانیان را به جای بازآفرینی صحنه های خشونت، در مرکز اثر قرار می دهد.
اهمیت «استنطاق» تنها به ارزش ادبی آن محدود نمی شود. این نمایشنامه از زمان انتشار تاکنون یکی از شناخته شده ترين و تاثيرگذارترين آثار تئاتر مستند آلمان و ادبيات نمايشی پس از جنگ جهانی دوم به شمار می رود و بارها در کشورهای مختلف اجرا و بازخوانی شده است. نخستین اجرای آن در ۱۹ اکتبر ۱۹۶۵ به طور همزمان در پانزده تئاتر آلمان شرقی و غربی و چند کشور اروپایی برگزار شد؛ رویدادی کم سابقه که نشان دهنده اهمیت اجتماعی و فرهنگی اثر بود. اجرای مشهور اینگمار برگمان در سال ۱۹۶۶ نيز بر شهرت بين المللی آن افزود و «استنطاق» را به يکی از ماندگارترين نمايشنامه های مرتبط با هولوکاست و حافظه تاريخی تبديل کرد.
ترجمه فارسی اين اثر را دکتر فرامرز بهزاد انجام داده است و انتشارات خوارزمی نخستين بار آن را در سال ۱۳۶۰ منتشر کرد. چاپ جديد کتاب در سال ۱۴۰۵، ضمن مقابله دوباره متن با نسخه نخست، شامل افزوده هايی از نسخه آلمانی و انگليسی، از جمله يادداشت پايانی پتر وايس، نقشه اردوگاه های آوشويتس و فهرست کامل متهمان است. انتشار دوباره اين اثر پس از بيش از چهار دهه، امکان دسترسی نسل جديد خوانندگان فارسی زبان را به يکی از مهم ترين اسناد ادبی و نمايشی قرن بيستم فراهم کرده است.
بریده خواندنی
«زنده فقط کسی میتوانست بماند که ظرف چند هفته اول موفق میشد در داخل اردوگاه وظیفهای را به عهده بگیرد خواه به دلیل تخصصی که داشت و خواه به این دلیل که به عنوان کمک به کاری گماشته میشد این نوع زندانی ها اگر هوش به خرج میدادند و از موقعیت استثناییشان بهرهبرداری میکردند میتوانستند در همان اردوگاه همه چیز به دست بیاورند.»
پیتر وایس
نویسندگانپتر وایس از مهم ترین نویسندگان آلمانی قرن بیستم است که آثارش پیوندی میان ادبیات، تاریخ و سیاست ایجاد می کنند. او که تجربه تبعید و زندگی در خارج از آلمان را پشت سر گذاشته بود، بخش مهمی از فعالیت ادبی خود را به بررسی پیامدهای فاشیسم، مسئولیت تاریخی و نقش انسان در برابر خشونت های جمعی اختصاص داد.
ویژگی اصلی آثار وایس، ترکیب تجربه هنری با پژوهش تاریخی است. او در نمایشنامه هایی مانند «استنطاق» تلاش کرد تا به جای بازسازی احساسی فجایع تاریخی، از اسناد و شهادت ها برای ایجاد مواجهه ای مستقیم میان مخاطب و واقعیت استفاده کند. این شیوه، او را به یکی از چهره های تاثیرگذار در شکل گیری و گسترش تئاتر مستند تبدیل کرد.
«استنطاق» جایگاه ویژه ای در کارنامه او دارد؛ زیرا در این اثر، وایس با بهره گیری از مواد واقعی دادگاه آوشویتس، مسئله حافظه تاریخی و مسئولیت اخلاقی را به صحنه تئاتر منتقل می کند. او در این نمایشنامه نشان می دهد که چگونه هنر می تواند بدون تبدیل شدن به بازسازی صرف تاریخ، امکان اندیشیدن درباره جنایت، عدالت و انسانیت را فراهم کند.
آثار پتر وایس، از جمله «مارا/ساد»، «استنطاق» و «زیبایی شناسی مقاومت»، امروزه در شمار آثار مهم ادبیات آلمانی پس از جنگ جهانی دوم قرار دارند و همچنان موضوع پژوهش های ادبی، تاریخی و فرهنگی در دانشگاه ها و مراکز پژوهشی جهان هستند.
پتر وایس (Peter Weiss) نویسنده، نمایشنامه نویس، نقاش، گرافیست و فیلمساز تجربی آلمانی سوئدی بود که در ۸ نوامبر ۱۹۱۶ در نوآوازِ براندنبورگ، نزدیک برلین، متولد شد. دوران کودکی و نوجوانی او در آلمان گذشت، اما با روی کار آمدن ناسیونال سوسیالیست ها و به دلیل پیشینه یهودی خانواده اش، در سال ۱۹۳۴ ناچار به ترک آلمان شد. او ابتدا به انگلستان و سپس به چکسلواکی مهاجرت کرد و سرانجام در سال ۱۹۳۹ به سوئد رفت؛ کشوری که تا پایان عمر محل زندگی و فعالیت هنری او شد.
وایس فعالیت هنری خود را ابتدا با نقاشی و هنرهای تجسمی آغاز کرد و در سال های جوانی در آکادمی هنر پراگ به تحصیل نقاشی پرداخت. در کنار فعالیت های تجسمی، به سینمای تجربی و مستند نیز علاقه مند شد و چند فیلم کوتاه ساخت. تجربه مهاجرت، تبعید، جنگ جهانی دوم و مواجهه با پیامدهای فاشیسم، تاثیر عمیقی بر جهان فکری و آثار ادبی او گذاشت و بعدها به یکی از مهم ترین موضوعات آثارش، یعنی رابطه هنر، تاریخ و مسئولیت انسانی، تبدیل شد.
وایس از دهه ۱۹۶۰ با نگارش نمایشنامه هایی چون «مارا/ساد» (Marat/Sade) و «استنطاق» (Die Ermittlung) به شهرت جهانی رسید. آثار نمایشی او در این دوره، با فاصله گرفتن از تئاتر سنتی و بهره گیری از شیوه های مستند، سیاسی و تاریخی، به بررسی موضوعاتی مانند انقلاب، خشونت، سرکوب، فاشیسم و مسئولیت اجتماعی انسان پرداختند. نمایشنامه «استنطاق» که در سال ۱۹۶۵ منتشر شد، بر اساس اسناد نخستین دادگاه آوشویتس فرانکفورت نوشته شد و به یکی از مهم ترین آثار او در زمینه تئاتر مستند تبدیل شد.
در کنار نمایشنامه نویسی، وایس در دهه های پایانی زندگی خود مشغول نگارش رمان سه جلدی «زیبایی شناسی مقاومت» (Die Ästhetik des Widerstands) بود؛ اثری گسترده درباره مقاومت در برابر فاشیسم، تاریخ جنبش های اجتماعی و رابطه میان هنر و سیاست. این اثر از مهم ترین نوشته های ادبی او به شمار می رود و جایگاه او را در ادبیات آلمانی پس از جنگ تثبیت کرد.
پتر وایس در طول فعالیت ادبی خود جوایز متعددی دریافت کرد؛ از جمله جایزه چارلز ویلون در سال ۱۹۶۳، جایزه لسینگ در سال ۱۹۶۵ و جایزه گئورگ بوشنر در سال ۱۹۸۲. نمایشنامه «مارا/ساد» نیز در سال ۱۹۶۶ در اجرای برادوی موفق به دریافت جایزه تونی بهترین نمایشنامه شد.
پتر وایس در ۱۰ مه ۱۹۸۲ در استکهلم درگذشت، اما آثار او همچنان در حوزه ادبیات نمایشی، مطالعات هولوکاست، تئاتر مستند و بررسی رابطه میان هنر و تاریخ مورد توجه پژوهشگران و هنرمندان جهان قرار دارد.
فرامرز بهزاد
مترجمین
زندگینامه فرامرز بهزاد
فرامرز بهزاد ( ۱۳۱۴رشت -۱۴۰۱) مترجم، زبانشناس و فرهنگنویس برجسته ایرانی-آلمانی بود که به دلیل نقش مهم خود در معرفی ادبیات فارسی و آلمانی شهرت داشت. او فرزند محمود بهزاد، زیستشناس و مترجم معتبر ایرانی، بود. فرامرز بهزاد تحصیلات عالی خود را در آلمان دنبال کرد و بعدها به یکی از چهرههای برجسته مطالعات ایرانشناسی در این کشور تبدیل شد.
فعالیتهای دانشگاهی بهزاد عمدتاً با دانشگاه بامبرگ در آلمان گره خورده است، جایی که او نقش مهمی در توسعه مطالعات ایرانشناسی ایفا کرد. تخصص او در زبانهای آلمانی و فارسی، زمینهساز ترجمههای او شد و آثار ادبی مهم آلمانی را به جامعه فارسیزبان معرفی کرد.
علاوه بر ترجمه، بهزاد در زمینه فرهنگنویسی نیز فعالیت چشمگیری داشت. او فرهنگهای جامع آلمانی-فارسی و فارسی-آلمانی را تألیف کرد که به منابع اساسی برای دانشجویان و پژوهشگران هر دو زبان تبدیل شدهاند. فرهنگ آلمانی-فارسی او که نخستین بار در سال ۱۳۸۰ منتشر شد، چندین بار تجدید چاپ شد که اهمیت و استفاده گسترده از آن را نشان میدهد. نسخه هفتم این فرهنگ با ۳۳۰۰ نسخه و ۱۰۶۰ صفحه منتشر شد که نشاندهنده محتوای گسترده و کاربرد آن است.
فرامرز بهزاد در بهمن ۱۴۰۱ در سن ۸۶ سالگی در شهر بامبرگ آلمان درگذشت. همکاران و دانشجویان او را به عنوان یک آموزگار دلسوز، یک پژوهشگر پرشور و یک راهنمای مهربان به یاد میآورند که آثارش همچنان الهامبخش نسلهای آینده است.
درباره فرامرز بهزاد
فرامرز بهزاد، فراتر از یک مترجم و فرهنگنویس، یک رابط فرهنگی میان ایران و آلمان بود. تسلط کمنظیر او بر زبانهای فارسی و آلمانی، او را به یکی از چهرههای برجسته در انتقال ایدهها و آثار ادبی میان این دو فرهنگ تبدیل کرد. ویژگی شاخص کارهای او، توجه عمیق به بافت فرهنگی و اجتماعی متون بود. در ترجمه آثار نویسندگانی چون فرانتس کافکا و برتولت برشت، او تنها معنای کلمات را نمینوشت، بلکه جان و فضای اثر را به خواننده منتقل میکرد.
از جمله ترجمههای برجسته او میتوان به «پزشک دهکده» و «نامه به پدر» از فرانتس کافکا و همچنین «تفنگهای زن کارار»، «صعود مقاوم آرتورو اوی» و «شویک در جنگ جهانی دوم» و «درباره تاتر» از برتولت برشت اشاره کرد. این ترجمهها نقش مهمی در معرفی و محبوبیت ادبیات آلمانی در ایران داشتند.
بهزاد در نگارش فرهنگهای جامع نیز دقت و جزئیات بالایی به کار برد و این آثار را به منابعی ضروری برای پژوهشگران و مترجمان تبدیل کرد. فرهنگهای او با محتوای غنی و ساختار دقیق، استاندارد جدیدی برای منابع زبانی ایجاد کردند.
بهزاد علاوه بر فعالیتهای ترجمه و فرهنگنویسی، کتابهایی مانند «قصهگویان مدرن جهان – ایران» را ویرایش کرد که ادبیات معاصر ایران را به خوانندگان آلمانی معرفی میکرد و تلاشهای علمی و انتشارات او تأثیر ماندگاری بر مطالعات ایرانشناسی در آلمان داشت.
او بر این باور بود که ترجمه، یک عمل خلاقانه و فلسفی است که نیازمند درک عمیق از زبان و فرهنگ است. تعهد به کیفیت و اصالت، بهزاد را به یک چهره ماندگار در عرصه فرهنگ و ادبیات بدل ساخت.
پیتر وایس
نویسنده
