درباره کتاب
ریاضیات که در دوره های باستانی به وجود آمد در جریان پیشرفت خود راهی طولانی و بغرنج پیموده است. در طول هزاران سال مرتبا خصوصیات، موضوع و نیروی محرکه آن تغییر کرده است. ریاضیات از به وجود آمدن اولین مفاهیم مربوط به خط راست، به عنوان کوتاهترین فاصله بین دو نقطه، یا تشکیل اولین عناصر اعداد به عنوان واحدهای اولیه، راه خود را آغاز کرد تا امروز که به یک علم انتزاعی خالص تبدیل شده و مفاهیم و روش هایی کاملا مخصوص به خود دارد. زمانی بود که بشر با زحمت زیادی ۲ را با ۳ جمع و یا ۴ را از ۷ کم می کرد. ولی امروز پس از هزاران سال از آن زمان، بشر به جایی رسیده که می تواند به محاسبه حرکت اجرام سماوی و یا پدیده های داخل اتم بپردازد. امروز وسایل محاسبه ساده مانند سنگریزهها، قطعه چوبها، شکافهای روی درخت یا قطعات اعضای بدن آدمی جای خود را به ابزارهای جدیدی مثل ماشینهای محاسبه الکترونیکی داده است که میتوانند دهها و حتی صدها هزار عمل را روی اعداد چند رقمی در کسری از ثانیه انجام دهند.
کتاب «ریاضیات در شرق» مجموع هفت مقاله از چند ریاضیدان روسی است. بعضی مقالات، یک نویسنده و برخی چند نویسنده دارند. اما ظاهرا چون مقالات «ک. و. گنه دنکو»، بیشتر از دیگران است، نام او به عنوان نویسندهی کتاب روی جلد آمده است. تمام این مقالات درباره روند پیدایش و رشد و تکمیل مفاهیم ریاضی در مشرقزمین هستند، اما هر کدام از آنها به بخشی از تاریخ ریاضیات در این منطقهی کهن میپردازند. عنوان این مقالات که به نوعی به محتوای مقاله نیز اشاره دارد، از این قرار است: «درباره تاریخ ریاضیات»، «گامهای نخستین در تکامل شمار»، «ریاضیات ملتهای قدیم بینالنهرین»، «ریاضیات ملتهای هند»، «تاریخ کسرهای اعشاری در چین» «ریاضیات شرق میانه و نزدیک در سدههای میانه» و «نظریهی خیام دربارهی خطوط موازی».
کتاب با کمک این ۷ مقاله، مسیر پیشرفت ریاضی در طول تاریخ و میان اقوام مختلف به ویژه در قاره کهن را بررسی میکند. مراحل اساسی تکامل ریاضیات، قوانین این تکامل، عوامل تکامل مفاهیم و روش های ریاضی موضوعاتی است که «ریاضیات در شرق» به آنها پرداخته است.
بریده خواندنی
در سده ۱۵ وقتی که قسطنطنیه به وسیله ترک ها اشغال شد، تماس بین دانشمندان مشرق زمین و اروپا بیشتر شد. در این زمان دیگر جداول نجومی گورکانی و سایر آثار دانشمندان سمرقند که به زبان های یونانی جدید لاتینی و آلمانی ترجمه شده بود، در اروپا پیدا می شد. ضمن این ترجمه ها باید اولین آثار جبری را هم نام برد که در آنها برای نخستین بار در اروپا اصطلاحات «مثبت» و «منفی» به کار رفته است، احتمال زیاد دارد که این اصطلاحات تحت تاثیر اصطلاحات قوشچی در اروپا به وجود آمده باشد، در همین زمان در اروپا بحثی که طوسی درباره اقلیدوس کرده بود شناخته شد و اروپایی ها با نظریات خیام و طوسی درباره تشکیل نسبتها و خطوط موازی آشنا شدند. ممکن است اروپایی ها ایده بینهایت کوچکها را از بحثی که طوسی درباره ارشمیدوس کرده است گرفته باشند. افکار خیام و طوسی و تعمیم مفهوم عدد و توسعه آن تا اعداد متصل خیلی به افکار رنه دکارت نزدیک است که پاره خط هندسی را به عنوان اعدادی که به وسیله مقادیر متغیر شرح داده شده است مطالعه میکند. ما درباره آشنایی دکارت با آثار طوسی اطلاعی نداریم ولی جان والیس با این آثار آشنا بود و در یکی از کارهای خود که به نظریه خطوط موازی و نظریه تشکیل نسبت ها اختصاص دارد همان بحث و انتقاد طوسی را درباره این مطالب تکرار کرده است.
پرویز شهریاری
مترجمینزندگینامهی پرویز شهریاری
پرویز شهریاری در دوم آذرماه ۱۳۰۵ در محله دولتخانه کرمان و در خانوادهای زرتشتی متولد شد. پدرش کشاورززادهای بود که روی زمینهای اربابی کار میکرد. با مرگ وی در سال ۱۳۱۷، همسرش گلستان، امور خانواده را عهدهدار شد. پرویز در سال ۱۳۱۱ تحصیلات ابتدایی را در دبستان کاویانی آغاز کرد و در سال ۱۳۱۸ در دوران متوسطه به دبیرستان ایرانشهر رفت. او از ۱۵ سالگی معلم ریاضی بود و علیرغم سن کم، به شاگردان پایههای پایینتر از خودش در مدرسه تدریس میکرد. در سال ۱۳۲۱ وارد دانشسرای مقدماتی کرمان شد و در خردادماه ۱۳۲۳ آن را به پایان رساند. به خاطر معدل بالا از او دعوت شد که به تهران بیاید و در دانشگاه ادامه تحصیل بدهد. بنابراین در شهریورماه همان سال به تهران آمد. در مهرماه ۱۳۲۴ به دانشکده علوم دانشسرای عالی رفت و ابتدا در رشته ادبی مشغول به تحصیل شد. اما به رغم وجود اساتید برجسته ای همچون دکتر معین و دکتر هوشیار، به علت بیعلاقگی، تحصیل در این رشته را نیمهتمام گذاشت و به عشق ریاضیات در این رشته به تحصیل ادامه داد. آن سال علاوه بر او، فقط ۵ نفر دیگر در رشته ریاضیات ثبت نام کرده بودند. مدتی از شروع درسش گذشته بود که در کلاسهای شبانه و دبستان کاخ میدان رشیدیه مشغول تدریس شد. همچنین در همان سال به فعالیتهای سیاسی روی آورد و به عضویت حزب توده درآمد. در ۱۳۲۵ عضو هیئت تحریریه روزنامه «قیام ایران» شد که تا سال ۱۳۲۷ به همکاری خود با آن روزنامه ادامه داد. در ۱۳۲۶ در آموزشگاهها و دبیرستان فیروزبهرام به تدریس پرداخت و ماهنامه «اندیشه ما» را منتشر کرد که ۱۲ شماره از آن انتشار یافت. در ۱۳۲۷ اولین کتاب خود را به نام «جنبش مزدک و مزدکیان» انتشار داد. به دنبال سوءقصد به محمدرضا پهلوی و موجی از دستگیریها، در فروردین ۱۳۲۸ بازداشت شد و به مدت سه سال به زندان افتاد. در تابستان ۱۳۳۰ بار دیگر دستگیر و در زندان قصر زندانی شد. در ۱۳۳۱ در دانشکده علوم ادامه تحصیل داد و سرانجام در سال ۱۳۳۲ در رشته ریاضی از دانشکده علوم و دانشسرای عالی لیسانس گرفت و سردبیر هفتهنامه «وهومن» شد. او به شیراز رفت و مدت یکسال در دبیرستانهای آن شهر به تدریس پرداخت. در سال ۱۳۳۳ به تهران آمد و در دبیرستان اندیشه و دبیرستانهای وابسته به گروه فرهنگی خوارزمی، دانشکده فنی دانشگاه تهران، دانشگاه تربیت معلم و مدرسه عالی علوم اراک به تدریس پرداخت. در تیرماه ۱۳۳۴ با خانم زمرد بهیزاده ازدواج کرد که ثمره این پیوند پنج فرزند به نامهای شهریار، مژده، شروین، مرجان و توکا بود که تمامی آنها جز فرزند دومشان مرجان که در هشت سالگی در اثر تصادف فوت کرد، به مدارج عالی علمی و تحصیلی دست یافتهاند. در آذرماه ۱۳۳۵ با زن و فرزند بازداشت و به مدت ۴۰ روز در خانهای در نارمک زندانی شد. بعد از آزادی زن و فرزند، به زندان قصر و در ۱۳۳۶ به زندان قزل قلعه انتقال یافت و در ۱۳۳۷ آزاد شد.
شهریاری در سال ۱۳۴۲ با همکاری ۱۷۰ تن از معلمان، انتشارات خوارزمی را بنیان نهاد. در سال ۱۳۵۰ گروه فرهنگی مرجان را با همکاری ۷۰۰ تن از دبیران راهاندازی کرد.
در سال ۱۳۴۵ به دلیل سالها فعالیت در ریاضیات، نشان درجه یک علمی را از دکتر ناتل خانلری، وزیر آموزش و پرورش وقت دریافت کرد. در همان سال همکاری خود را با دکتر غلامحسین صدری افشار آغاز نمود و او را به بنیاد فرهنگ ایران برد که در آنجا در حال تهیه و تألیف فرهنگ اصطلاحات علمی و فنی بود. در آن ایام چون سردبیری ماهنامۀ «سخن» را نیز بر عهده داشت، افشار به واسطه تجربه در کار چاپ و مطبوعات، در نمونهخوانی به وی کمک کرد. شهریاری همچنین از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۴ سرپرست دفتر ترویج علوم وزارت آموزش عالی بود و در آن مدت، نشریهای به نام «مسائل دانشگاهی» برای استفاده استادان دانشگاهها منتشر کرد. در ۱۳۵۶ مجله «آشتی با ریاضیات» و «آشنایی با ریاضیات» و در ۱۳۵۷ نشریه «آشنایی با دانش» را منتشر کرد . در شهریور ۱۳۶۰ سردبیر نشریه «چیستا» شد. در ۱۳۷۹ ماهنامه «دانش و مردم» را منتشر ساخت. پرویز شهریاری در سال ۱۳۹۱ از دنیا رفت.
دربارهی پرویز شهریاری
شهریاری علاوه بر زبان فرانسه، روسی را نیز میدانست. زبان روسی را از روی یک لغت نامه روسی که تنها کتابی بود که در دورانی که در زندان به آن دسترسی داشت، آموخته بود. او علاوه بر تدریس ریاضیات، با تسلطی که در ترجمه از زبان روسی به دست آورده بود، کتاب های زیادی را ترجمه کرد. نخستین ترجمهای که از او به چاپ رسید، کتاب «تاریخ حساب»، نوشته رنهتانون فرانسوی در سال ۱۳۲۹ بود. او با تالیف کتابهای ریاضی در بازه زمانی ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۲ و همزمان با آن تالیف و ترجمه صدها کتاب، در تاریخ و آموزش ریاضیات توانست گامهای ارزشمندی در پرورش فکری دانشآموزان و دانشجویان بردارد. شهریاری جامعه ریاضی ایران را با مسابقات بین المللی آشنا کرد و ایران توانست برای اولینبار در سال ۱۳۶۶ به طور جدی در المپیاد ریاضی شرکت و یک تیم اعزام کند. در سال ١٣٨١ از دانشگاه کرمان دکترای افتخاری ریاضیات گرفت و در سال ۱۳۸۴ به عنوان چهره ماندگار علمی در رشته ریاضیات برگزیده شد. در سال ١٣۸۷ از سوی انجمن ریاضی ایران به عنوان برترین ریاضیدان زنده ایران جایزه دریافت کرد. آثار متعددی (بیش از سیصد جلد کتاب) اعم از ترجمه و گردآوری از وی باقی مانده که از آن جمله میتوان به سلسله کتابهای «ریاضیات به زبان ساده»، «سرگرمی در ریاضیات» و «رمانهای علمی» اشاره نمود.
جوایز و افتخارات پرویز شهریاری
- در سال ۱۳۸۴ به عنوان چهره ماندگار علمی در رشته ریاضیات برگزیده شد.
- در سال ١٣۸۷ از سوی انجمن ریاضی ایران به عنوان برترین ریاضیدان زنده ایران جایزه دریافت کرد.
- دریافت نشان درجه یک علمی از وزیر آموزش و پرورش وقت ( ناتل خانلری،) (۱۳۴۵)
