ادبیات درباره ادبیات کهن

بوطیقای عشق رمانتیک

کمرون کراس

نام مترجم نیما ظاهری

چاپ اول ۱۳۵۷

تعداد صفحه ۶۴۰

نوبت چاپ ۱

نوع جلد گالینگور

شابک ۹۷۸۹۶۴۴۸۷۱۹۳۱

درباره کتاب

کتاب «بوطیقای عشق رمانتیک در ویس و رامین و منظومه های عاشقانه» نوشته کمرون کراس، پژوهشی گسترده درباره جایگاه منظومه «ویس و رامین» در تاریخ ادبیات عاشقانه فارسی و شکل گیری ژانر رمانس است. این کتاب که نخستین بار در سال ۲۰۱۵ با عنوان اصلی The Poetics of Romantic Love in Vis & Rāmin منتشر شد، حاصل سال ها پژوهش نویسنده در حوزه ادبیات تطبیقی، ایران شناسی و مطالعات مربوط به روایت های عاشقانه است و می کوشد با قرار دادن منظومه فخرالدین اسعد گرگانی در مرکز بررسی خود، تصویری تازه از مفهوم عشق رمانتیک در ادبیات فارسی ارائه دهد.
کمرون کراس در این اثر، «ویس و رامین» را نه صرفا یک داستان عاشقانه، بلکه متنی پیچیده و چندلایه می داند که در آن مسائل مهمی درباره انسان، فردیت، اخلاق، قدرت، جایگاه اجتماعی و رابطه میان خواست فردی و هنجارهای جمعی مطرح می شود. او با رویکردی تطبیقی، این منظومه را در کنار نمونه هایی از سنت های عاشقانه یونانی، عربی و اروپایی بررسی می کند تا نشان دهد چگونه عناصر مشترک ژانر رمانس در فرهنگ های مختلف شکل گرفته و چگونه «ویس و رامین» با وجود شباهت های ساختاری، ویژگی های منحصر به فرد خود را حفظ کرده است.
یکی از محورهای اصلی کتاب، بررسی مفهوم «عشق رمانتیک» و چگونگی شکل گیری آن در منظومه های عاشقانه است. کراس معتقد است رمانس تنها مجموعه ای از داستان های عاشقانه نیست، بلکه شیوه ای خاص برای اندیشیدن درباره عشق و رابطه انسان با جهان پیرامون است. از نگاه او، «ویس و رامین» یکی از نخستین نمونه های برجسته این نوع ادبی در زبان فارسی است که از طریق روایت عشق، پرسش هایی عمیق درباره آزادی، انتخاب، اخلاق و هویت فردی مطرح می کند.
در بخش های مختلف کتاب، شخصیت های اصلی منظومه نیز مورد تحلیل قرار می گیرند. نویسنده با نگاهی تازه به شخصیت ویس، او را شخصیتی فعال و دارای اراده معرفی می کند که در برابر فشارهای اجتماعی و اخلاقی زمانه خود واکنش نشان می دهد. همچنین شخصیت رامین و موبد، از منظر روان شناختی و اجتماعی بررسی می شوند تا پیچیدگی های درونی و تضادهای موجود در رفتار آنها آشکار شود.
یکی از ویژگی های مهم این پژوهش، ترکیب تحلیل علمی با شیوه ای روایی است. کراس تلاش کرده است پژوهشی دانشگاهی را به شکلی ارائه کند که برای خواننده غیرمتخصص نیز قابل پیگیری باشد. به گفته نیما ظاهری، مترجم کتاب، یکی از ویژگی های برجسته این اثر آن است که نویسنده پژوهش علمی را با عناصر روایت در هم آمیخته و توانسته است مخاطب را همراه خود کند.
ترجمه فارسی کتاب توسط نیما ظاهری انجام شده و انتشارات خوارزمی آن را برای اولین بار در سال ۱۴۰۴ منتشر کرده است. این ترجمه حاصل دو سال کار مداوم مترجم بوده و به دلیل گستردگی منابع و ارجاعات تخصصی اثر، نیازمند بررسی دقیق متون فارسی و منابع ادبی مرتبط بوده است.
«بوطیقای عشق رمانتیک» علاوه بر معرفی دوباره جایگاه «ویس و رامین»، تلاشی است برای جبران کمبود پژوهش های جامع درباره این منظومه در زبان فارسی. این کتاب نشان می دهد که یکی از کهن ترین داستان های عاشقانه فارسی، تنها اثری ادبی درباره عشق نیست، بلکه متنی ارزشمند برای شناخت تاریخ اندیشه، اخلاق و نگاه انسان ایرانی به عشق و روابط انسانی است.

خبرگزاری ایرنا

” یکی از ویژگی‌های کمرون کراس این است که پژوهش علمی را چنان با عناصر روایت آمیخته است که بعید است مخاطب از خواندن آن احساس خستگی کند؛ می‌توان شیوه کار او را «قصه پژوهش» نامید “

علی دهباشی

” در این پژوهش پرسشی بدیهی در مورد انتخاب اصطلاح «عشق رمانتیک» شکل می‌گیرد: چگونه می‌توان یا باید این عشق را از انبوهی از عشق‌های دیگر – عشق شهوانی، عشق عرفانی، دوستی، ترّحم، مهربانی، احترام، ایثار- تشخیص داد؟ در این رساله شیوه‌ای استقرایی پیش گرفته شده است. «عشق رمانتیک» عشقی ا‌ست که ما در رمانس‌ها می‌یابیم. (یادداشت اختصاصی علی دهباشی درباره کتاب «بوطیقای عشق رمانتیک»-روزنامه ایران- شماره 8895- ۰۵ آذر ۱۴۰۴) “

بریده خواندنی

«روزی روزگاری پادشاه بزرگی به نام موبد در شرق خراسان یعنی شهر مَرو زندگی می کرد. او را پادشاهِ پادشاهان میدانستند و از احترام و اقتداری شایسته برخوردار بود. روزی از روزها هنگامی که رعیت خود را برای برگزاری جشن نوروز به کاخ خود فراخوانده بود، چشمانش به شهرو، ملکه سرزمین ماد (واقع در غرب ایران) افتاد. شاه که مجذوب زیبایی شهرو شده بود، همانجا از او خواستگاری کرد و از او خواست همسر یا معشوقه اش باشد. ملکه این پیشنهاد را رد کرد و گفت «من برای این کارها خیلی پیرم». اما شاه ناامید نشد و پیشنهاد دیگری داد: اگر شهرو نه، پس بگذار دخترش را داشته باشم؛ زیرا او حتماً به زیبایی مادرش خواهد بود، البته اگر دختری به دنیا بیاورد. شهرو به این امر رضایت داد و شاه و ملکه با پیمانی که بستند، ناخواسته، پایه داستان ویس و رامین را گذاشتند.»

کمرون کراس

نویسندگان

زندگی‌نامه‌ کمرون کراس

کمرون کراس (Cameron Cross) پژوهشگر، ایران شناس و استاد ادبیات فارسی در دانشگاه میشیگان آمریکاست که پژوهش های او بر ادبیات فارسی کلاسیک، ادبیات تطبیقی و نظریه ژانر متمرکز است. حوزه اصلی مطالعات او ادبیات فارسی سده های میانه، به ویژه آثار میان سال های ۹۰۰ تا ۱۵۰۰ میلادی است و در پژوهش های خود، ادبیات فارسی را در کنار سنت های ادبی عربی، یونانی، گرجی و اروپای قرون وسطی بررسی می کند. علاقه او بیش از هر چیز معطوف به مطالعه سیر تحول روایت ها، جابه جایی آن ها میان فرهنگ های مختلف و دگرگونی مفاهیم ادبی در بسترهای تاریخی و فرهنگی گوناگون است.

علاقه کراس به ایران از سال های نوجوانی و با مطالعه تاریخ، فرهنگ و ادبیات این سرزمین آغاز شد. او پس از تحصیل در رشته تاریخ اروپای قرون وسطی و زبان ایتالیایی در دانشگاه کلرادو، برای ادامه تحصیل راهی مصر شد و در آنجا به فراگیری زبان عربی پرداخت. سفر به ایران و آشنایی نزدیک تر با فرهنگ ایرانی، مسیر علمی او را به سوی مطالعات ایران شناسی تغییر داد. پس از آن، در دانشگاه شیکاگو زیر نظر فرانکلین لوئیس به مطالعه زبان و ادبیات فارسی پرداخت و با پژوهش درباره آثار نظامی گنجوی و سپس منظومه ویس و رامین، مسیر تخصصی خود را در ادبیات فارسی کلاسیک شکل داد.

ثمره سال ها پژوهش او درباره منظومه ویس و رامین، رساله دکتری اش در سال ۲۰۱۵ بود که بعدها با بازنگری و گسترش، در قالب کتاب Love at a Crux: The New Persian Romance in a Global Middle Ages در سال ۲۰۲۳ از سوی انتشارات دانشگاه تورنتو منتشر شد. این اثر که در ترجمه فارسی با عنوان «بوطیقای عشق رمانتیک در ویس و رامین و منظومه های عاشقانه» منتشر شده است، با رویکردی میان رشته ای، به بررسی شکل گیری ژانر رمانس در ادبیات فارسی و مفهوم عشق رمانتیک در نسبت با سنت های ادبی ایران، جهان عرب، یونان و اروپا می پردازد. این اثر در سال ۲۰۲۴ به دلیل دستاورد های برجسته خود در حوزه مطالعات ایران شناسی، موفق به دریافت جایزه سعیدی سیرجانی (The Saidi-Sirjani Book Award) شد.

کراس تاکنون مقالات متعددی در زمینه ادبیات فارسی، حماسه، رمانس، نظریه ژانر، مطالعات تطبیقی، ترجمه و تاریخ فرهنگی منتشر کرده است. آثار او درباره ویس و رامین، هفت پیکر نظامی و دیگر متون کلاسیک فارسی، از پژوهش های مرجع در حوزه ادبیات تطبیقی به شمار می روند. ویژگی شاخص پژوهش های او، تلفیق تحلیل ادبی، تاریخ فرهنگی، فلسفه، روان شناسی و نظریه روایت است؛ رویکردی که باعث شده آثارش تصویری تازه از جایگاه ادبیات فارسی در سنت ادبی جهان ارائه دهند.

درباره کمرون کراس

کمرون کراس از پژوهشگران برجسته ادبیات فارسی و استاد دانشگاه میشیگان است که پژوهش‌های او عمدتاً بر ادبیات کلاسیک فارسی، ادبیات تطبیقی و نظریه ژانر متمرکز است. او با رویکردی میان‌رشته‌ای، ادبیات فارسی را در پیوند با سنت‌های ادبی یونانی، عربی، گرجی و اروپای قرون وسطی مطالعه می‌کند و از شناخته‌شده‌ترین پژوهشگران معاصر در حوزه رمانس فارسی به شمار می‌آید.

کتاب بوطیقای عشق رمانتیک در ویس و رامین و منظومه‌های عاشقانه حاصل سال‌ها پژوهش او درباره منظومه ویس و رامین و ریشه‌های ژانر رمانس در ادبیات فارسی است. این اثر که بر پایه رساله دکتری او شکل گرفته، با بهره‌گیری از ادبیات تطبیقی، نظریه ژانر، مطالعات روایت و تحلیل‌های تاریخی و روان‌شناختی، تصویری نو از مفهوم عشق رمانتیک و جایگاه منظومه‌های عاشقانه فارسی ارائه می‌دهد.

کراس در این پژوهش، ویس و رامین را نه صرفاً یک داستان عاشقانه، بلکه متنی بنیادین در شکل‌گیری ادبیات رمانس فارسی معرفی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه این منظومه با به چالش کشیدن مفاهیمی چون وفاداری، پاکدامنی، قدرت، مردانگی و فداکاری، مرزهای متعارف روایت عاشقانه را دگرگون می‌سازد. او با مقایسه این اثر با نمونه‌های برجسته ادبیات یونانی، عربی و اروپایی، جایگاه جهانی ادبیات فارسی را در تاریخ رمانس آشکار می‌کند.

وی تاکنون آثار و مقالات متعددی درباره ادبیات کلاسیک فارسی، نظامی گنجوی، ویس و رامین، ادبیات تطبیقی و نظریه عشق منتشر کرده است و کتاب Love at a Crux که نسخه کامل انگلیسی این پژوهش به شمار می‌آید، در سال ۲۰۲۴ موفق به دریافت جایزه سعیدی سیرجانی شد. این پژوهش، امروز از مهم‌ترین منابع معاصر برای شناخت ژانر رمانس و مفهوم عشق رمانتیک در ادبیات فارسی محسوب می‌شود.

جوایز کمرون کراس

دریافت تقدیر ویژه (Honorable Mention) برای بهترین رساله دکتری سال در حوزه مطالعات ایران از بنیاد مطالعات ایران (Foundation for Iranian Studies)، ۲۰۱۶.
دریافت گرنت پژوهشی از مؤسسه مطالعات ایران (American Institute of Iranian Studies)، ۲۰۱۴، برای انجام پژوهش های تخصصی در حوزه ادبیات و فرهنگ ایران.
دریافت بورسیه پژوهشی مرکز مطالعات عربی خارج از کشور (Center for Arabic Studies Abroad - CASA) در سال های ۲۰۰۸-۲۰۰۷ و ۲۰۱۳.
برنده جایزه کتاب سعدی سیرجانی (Saidi-Sirjani Book Award) از انجمن ایران شناسی (Association for Iranian Studies) در سال ۲۰۲۴، برای کتاب Love at a Crux: The New Persian Romance in a Global Middle Ages

نیما ظاهری

مترجمین

زندگی‌نامه‌ نیما ظاهری

نیما ظاهری، نویسنده، مترجم و پژوهشگر ایرانی، متولد سال ۱۳۷۹ است. حوزه اصلی فعالیت او ادبیات فارسی، ادبیات تطبیقی و مطالعات ادبی است و بخش مهمی از پژوهش ها و ترجمه هایش به بررسی متون کلاسیک فارسی در پیوند با سنت های ادبی جهان اختصاص دارد. او با رویکردی پژوهش محور، به معرفی آثار علمی و دانشگاهی روز در حوزه ادبیات می پردازد و می کوشد زمینه گفت وگوی میان پژوهش های معاصر و میراث ادبی ایران را فراهم کند.

ظاهری فعالیت حرفه ای خود را از سال های جوانی با پژوهش، نویسندگی و ترجمه آغاز کرد. آشنایی او با متون کلاسیک فارسی و تسلط بر منابع تخصصی سبب شده است ترجمه هایش ضمن حفظ دقت علمی، از نثری روان و وفادار به متن اصلی برخوردار باشند. او در ترجمه آثار پژوهشی، علاوه بر برگردان دقیق متن، به تطبیق ارجاعات، بررسی منابع و انتخاب معادل های مناسب برای اصطلاحات تخصصی نیز توجه ویژه دارد.

از آثار او می توان به ترجمه کتاب «بوطیقای عشق رمانتیک در ویس و رامین و منظومه های عاشقانه نوشته کمرون کراس» اشاره کرد؛ اثری که با استقبال پژوهشگران و علاقه مندان ادبیات فارسی روبه رو شد و به دلیل پرداختن به یکی از مهم ترین منظومه های عاشقانه فارسی، جایگاه ویژه ای در مطالعات ادبیات تطبیقی یافت. از دیگر آثار او نیز می توان به کتاب از ستیز تا ستایش اشاره کرد.

نیما ظاهری از پژوهشگران جوان ادبیات فارسی به شمار می آید که با بهره گیری از رویکردهای نوین نقد ادبی و مطالعات تطبیقی، در معرفی پژوهش های معتبر بین المللی و بازخوانی متون کلاسیک فارسی نقش فعالی ایفا کرده است.

درباره نیما ظاهری

نیما ظاهری مترجم و پژوهشگری است که فعالیت های او بر ادبیات کلاسیک فارسی، ادبیات تطبیقی و مطالعات میان فرهنگی متمرکز است. ویژگی اصلی آثار او، توجه به دقت علمی، استناد به منابع معتبر و انتقال روان مفاهیم تخصصی به زبان فارسی است. او می کوشد ترجمه را صرفاً به برگردان متن محدود نکند، بلکه با بررسی منابع و تطبیق ارجاعات، اثری دقیق و قابل اعتماد در اختیار مخاطب قرار دهد.

ترجمه کتاب بوطیقای عشق رمانتیک در ویس و رامین و منظومه های عاشقانه نمونه ای از این رویکرد است. ظاهری برای ترجمه این اثر، افزون بر برگردان متن اصلی، ارجاعات کتاب را با منابع فارسی و انگلیسی تطبیق داده و اصطلاحات تخصصی حوزه ادبیات تطبیقی، ژانر و نقد ادبی را با دقت به فارسی منتقل کرده است. حاصل این تلاش، ترجمه ای است که ضمن حفظ امانت علمی، خوانایی و انسجام متن را نیز حفظ کرده است.

در کنار فعالیت های ترجمه، او در زمینه تالیف نیز فعال است و آثاری مانند از ستیز تا ستایش را منتشر کرده است. مجموعه فعالیت های علمی و فرهنگی نیما ظاهری نشان دهنده تلاش او برای پیوند دادن پژوهش های نوین ادبی با میراث ادبی ایران و معرفی دستاوردهای مطالعات تطبیقی به مخاطبان فارسی زبان است.

جوایز نیما ظاهری

تاکنون اطلاعات مستندی درباره دریافت جایزه یا نشان رسمی ادبی و پژوهشی توسط نیما ظاهری منتشر نشده است. با این حال، ترجمه کتاب بوطیقای عشق رمانتیک در ویس و رامین و منظومه های عاشقانه با استقبال پژوهشگران و علاقه مندان ادبیات فارسی روبه رو شد و از سوی صاحب نظرانی چون دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی مورد تحسین قرار گرفت.

کمرون کراس

نویسنده

” کمرون کراس در مقدمه ترجمه فارسی کتاب، از علاقه دیرینه خود به زبان و ادبیات فارسی سخن می گوید؛ علاقه ای که از سالهای نوجوانی و شیفتگی او به تاریخ، معماری، اسطوره ها و ادبیات ایران آغاز شد و در ادامه مسیر علمی اش، او را به مطالعات خاورمیانه، زبان فارسی و پژوهش در ادبیات کلاسیک ایران رساند. او معتقد است آشنایی با سنتهای ادبی اروپا، زبان عربی و سپس تحصیل نزد زنده یاد فرنکلین لوییس، زمینه شکل گیری نگاه تطبیقی او به ادبیات فارسی را فراهم کرد. به گفته کراس، منظومه ویس و رامین نقطه عطف پژوهشهای او بود. آنچه بیش از همه توجهش را جلب کرد، زندگی درونی شخصیتها، دقت روانشناختی روایت و پیوند این منظومه با دیگر سنتهای عاشقانه جهان بود. همین ویژگی ها او را به این اندیشه رساند که بتوان ویس و رامین را در چارچوبی تطبیقی و از منظر شکل گیری ژانر رمانس در ادبیات فارسی بررسی کرد؛ ایده ای که بعدها به رساله دکتری او و در نهایت به کتاب حاضر انجامید. او در مقدمه یادآور می شود که از زمان نگارش این پژوهش بیش از یک دهه گذشته و در این مدت، برخی دیدگاه هایش درباره مفهوم ژانر، داستان عاشقانه و شیوه مطالعه متون کلاسیک تغییر کرده است. به همین دلیل، در آثار جدید خود با نگاهی انتقادی تر و محتاطانه تر به این مباحث بازگشته و برخی از تحلیل های کتاب را گسترش داده یا بازنگری کرده است. با این حال، این پژوهش را همچنان مرحله ای مهم در مسیر علمی خود می داند و معتقد است بسیاری از داده ها، ارجاعات و مباحث آن همچنان ارزش و اعتبار خود را حفظ کرده اند. کراس در پایان، انتشار ترجمه فارسی این اثر را مایه خرسندی خود می داند و از نیما ظاهری به سبب دقت، پشتکار و اعتمادش در ترجمه این پژوهش قدردانی می کند. او ابراز امیدواری می کند که این کتاب بتواند زمینه ساز توجه بیشتر پژوهشگران فارسی زبان به منظومه ویس و رامین و جایگاه آن در تاریخ ادبیات جهان باشد. “

نیما ظاهری

مترجم

” نیما ظاهری در پیش گفتار کتاب، از نخستین مواجهه خود با این پژوهش یاد می کند و می نویسد که مطالعه آن را چنان ارزشمند یافت که با وجود نداشتن تجربه فراوان در ترجمه آثار پژوهشی، تصمیم گرفت آن را به فارسی برگرداند. تشویق استاد محمدرضا شفیعی کدکنی و استقبال کمرون کراس از این پیشنهاد، انگیزه او را برای انجام این ترجمه دوچندان کرد. به گفته ظاهری، ترجمه کتاب طی فرایندی طولانی و با بهره گیری از نظر استادان، پژوهشگران و ویراستاران ادبی انجام شده است. او تأکید می کند که در ترجمه حاضر، علاوه بر وفاداری به متن اصلی، همواره این پرسش را پیش روی خود داشته است که «اگر نویسنده این کتاب را به زبان فارسی می نوشت، چگونه می نوشت؟»؛ رویکردی که به باور او می تواند ضمن حفظ امانت، نثری روان و طبیعی برای مخاطب فارسی زبان فراهم کند. همچنین در ارجاعات فراوان کتاب، هرجا امکان داشته، خوانندگان را به ترجمه های فارسی منابع معرفی شده ارجاع داده است. ظاهری یادآور می شود که کتاب حاضر در اصل رساله دکتری کمرون کراس است و هرچند نویسنده در سالهای بعد برخی از دیدگاه های خود را بازنگری کرده، این موضوع از ارزش علمی پژوهش نمی کاهد. به اعتقاد او، این اثر یکی از جامع ترین پژوهش های معاصر درباره ویس و رامین و ژانر رمانس در ادبیات فارسی است و می تواند بخشی از خلأ پژوهشی موجود در این حوزه را جبران کند. مترجم یکی از مهم ترین ویژگی های کتاب را شیوه نگارش کمرون کراس می داند؛ روشی که پژوهش دانشگاهی را با روایت درهم می آمیزد و متنی پدید می آورد که در عین برخورداری از استدلال علمی، برای مخاطب خسته کننده نیست. او این شیوه را «قصه پژوهش» می نامد و معتقد است حتی خوانندگانی که پیش از این ویس و رامین را نخوانده اند، می توانند از خلال این کتاب با داستان، شخصیت ها، ساختار ژانر رمانس و مهم ترین مباحث نظری آن آشنا شوند. ظاهری در پایان ابراز امیدواری می کند که انتشار این ترجمه، زمینه توجه بیشتر پژوهشگران و علاقه مندان ادبیات فارسی به ویس و رامین و جایگاه آن در سنت ادبی ایران را فراهم سازد. “

نقل‌قول از کتاب

[ویس و رامین] ترانه‌ای درخشان از عشق و دوستی‌ست. نکته اساسی آن این است که سنگ بنایی که خانواده بر آن استوار است، عشق واقعی‌ست و در جایی که این عشق وجود ندارد، خانواده واقعی نیز نمی‌تواند وجود داشته باشد.

کتاب بوطیقای عشق رمانتیک – صفحه 122

همانند داستان معروف لیلی و مجنون، قهرمان ورقه و گلشاه در نوجوانی و با نخستین دیدار عاشق یکدیگر نمی‌شوند، بلکه در زمان بلوغ و پختگی به عمق محبت متقابل خود پی می‌برند.

کتاب بوطیقای عشق رمانتیک – صفحه 251

این تصویر شاید یادآور بزرگترین و معروف‌ترین عاشق در سنت اسلامی، مجنون، باشد که از تمام معاشرت‌های انسانی دوری می‌گزیند و در بیابان سرگردان می‌شود و نام لیلی را مانند سرودی مقدس تکرار می‌کند

کتاب بوطیقای عشق رمانتیک – صفحه 406

کتاب‌های نویسنده